Bỏ qua điều hướng

Phương trình hoá học là gì?

Minh hoạ Phương trình hoá học là gì?

Phương trình hoá học là cách viết gọn một phản ứng bằng công thức của chất phản ứng, công thức sản phẩm và những hệ số thể hiện tỉ lệ của chúng. Chẳng hạn, CH4 + 2O2 → CO2 + 2H2O mô tả methane cháy hoàn toàn trong oxygen tạo carbon dioxide và nước. Muốn đọc đúng, cần tách ba thông tin: chất nào phản ứng, tạo ra chất nào và tỉ lệ các chất là bao nhiêu.

Chất phản ứng, sản phẩm và mũi tên

Vế trái thường gồm các chất phản ứng, vế phải là các sản phẩm được biểu diễn. Dấu “+” nối các chất trong cùng vế; mũi tên “→” hướng từ chất ban đầu đến sản phẩm. Trong ví dụ methane, CH4 và O2 nằm bên trái; CO2 và H2O nằm bên phải.

Đọc thành lời: “Một phần methane phản ứng với hai phần oxygen tạo một phần carbon dioxide và hai phần nước”, với phần là số phân tử hoặc số mol tương ứng theo hệ số. Khi viết hoặc đọc, luôn kiểm rằng công thức chất đã đúng; mũi tên không tự chứng minh phản ứng xảy ra ở mọi điều kiện.

Một số phương trình sử dụng mũi tên hai chiều “⇌” cho cân bằng thuận nghịch. Không nên dùng một chiều “→” để ngầm khẳng định phản ứng luôn đi đến hoàn toàn nếu tình huống thực tế có cân bằng đáng kể.

Hệ số khác chỉ số trong công thức

Trong 2O2, số 2 ở trước O2 là hệ số: có hai phân tử (hoặc hai mol) O2. Số 2 phía dưới sau O là chỉ số: mỗi phân tử oxygen có hai nguyên tử O. Vì vậy 2O2 tương ứng tổng cộng bốn nguyên tử O.

Với 2H2O, có hai phân tử nước, tổng cộng bốn H và hai O. Viết H2O2 thay cho 2H2O là sai vì đã chuyển từ nước sang hydrogen peroxide. Nếu muốn hiểu thêm về cách đếm, xem hệ số trong phương trình hoá học.

Số 1 trước một công thức thường không ghi. Trong CH4 + 2O2 → CO2 + 2H2O, hai chất CH4 và CO2 đều có hệ số bằng 1.

Trạng thái và điều kiện ghi trên phương trình

Một phương trình có thể ghi trạng thái: (s) rắn, (l) lỏng, (g) khí và (aq) dung dịch trong nước. Điều kiện như nhiệt độ, ánh sáng hay chất xúc tác có thể ghi trên hoặc gần mũi tên nếu cần để hiểu khi nào phản ứng xảy ra.

Ở vùng phản ứng nóng, nếu nước sinh ra ở dạng hơi, có thể biểu diễn:

CH4(g) + 2O2(g) → CO2(g) + 2H2O(g).

Khi sản phẩm nguội, hơi nước có thể ngưng tụ thành chất lỏng. Vì thế không nên suy trạng thái sản phẩm trong mọi điều kiện chỉ từ một phương trình viết tắt. Nếu công thức đúng nhưng hai vế chưa bằng số nguyên tử, phải cân bằng phương trình hoá học bằng cách thay hệ số, tuyệt đối không tự đổi chỉ số trong công thức.

Phương trình có trạng thái giúp người đọc phân biệt một chất khí với một dung dịch, nhưng thường không mô tả chi tiết thiết bị, cơ chế hoặc toàn bộ điều kiện thí nghiệm.

Thông tin định lượng đọc được từ hệ số

Hệ số của phương trình methane cho tỉ lệ n(CH4) : n(O2) : n(CO2) : n(H2O) = 1 : 2 : 1 : 2. Đây là tỉ lệ lượng chất tính bằng mol, hoặc số phân tử, không phải tỉ lệ khối lượng tính bằng gam.

Ví dụ: Giả sử 0,50 mol CH4 phản ứng hoàn toàn, O2 vừa đủ, các sản phẩm được tính theo phương trình. Số mol oxygen cần = 0,50 × 2/1 = 1,00 mol; CO2 sinh ra = 0,50 mol; nước sinh ra = 0,50 × 2 = 1,00 mol. Kiểm nguyên tử: phía trước có 0,50 mol C, 2,00 mol H và 2,00 mol O nguyên tử; sản phẩm cũng tương ứng đúng các số này.

Nếu dùng khối lượng mol làm tròn CH4 = 16 g/mol, O2 = 32 g/mol, CO2 = 44 g/mol, H2O = 18 g/mol, hệ số 1 : 2 : 1 : 2 tương ứng khối lượng 16 g : 64 g : 44 g : 36 g. Tổng trước là 80 g và tổng sau cũng 80 g; các con số này cho thấy không thể đọc hệ số thành tỉ lệ gam.

Những điều phương trình không thể hiện đầy đủ

Phương trình đúng và cân bằng là bản mô tả tỉ lệ theo mô hình phản ứng đã chọn, chứ không tự cho biết tốc độ, năng lượng hoạt hoá, cơ chế từng bước hay hiệu suất thực tế. Cũng không thể kết luận mọi chất phản ứng sẽ hết: để tính lượng tạo thành, cần xét chất giới hạn và lượng ban đầu.

Ví dụ phương trình methane ở trên mô tả cháy hoàn toàn. Khi thiếu oxygen hoặc có điều kiện khác, sản phẩm thực tế có thể khác; không được dùng một phương trình cháy hoàn toàn để suy ra chắc chắn mọi sản phẩm của mọi đám cháy.

Người học nên dùng phương trình theo đúng ba bước: xác định chất và điều kiện, kiểm hệ số bảo toàn nguyên tố (và điện tích nếu là phương trình ion), rồi mới áp dụng tỉ lệ mol. Như vậy sẽ tránh biến một kí hiệu ngắn gọn thành kết luận vượt quá dữ kiện đề bài.

Tài liệu tham khảo

Hồ sơ chuyên môn

Hồng Anh

Hồng Anh có bằng Cử nhân Sư phạm Hoá học và 5 năm kinh nghiệm giảng dạy Hoá học THPT tại các trung tâm gia sư. Từng theo học chuyên Hoá ở bậc phổ thông, Hồng Anh có nền tảng chuyên môn và kinh nghiệm hỗ trợ học sinh củng cố kiến thức, nhận diện lỗi thường gặp và luyện tập cách giải.

Hồ sơ này giới thiệu nền tảng chuyên môn của Hồng Anh. Thông tin về nguồn nội dung, việc sử dụng AI và phạm vi rà soát bài viết trên BTH được công bố tại trang Chính sách nội dung.

354 bài viết đã xuất bản