Phản ứng oxi hóa–khử (redox) là phản ứng hóa học trong đó số oxi hóa của ít nhất một nguyên tố thay đổi. Oxi hóa tương ứng với số oxi hóa tăng, khử tương ứng với số oxi hóa giảm; hai quá trình luôn xảy ra cùng nhau. Cách xác định đáng tin cậy là so sánh số oxi hóa trước và sau phản ứng, thay vì chỉ nhìn xem có oxygen hay không.
Nhận ra phản ứng oxi hoá–khử
Xét phản ứng ion giữa kẽm và ion đồng(II) trong dung dịch:
Zn + Cu2+ → Zn2+ + Cu.
Zn từ 0 lên +2; Cu từ +2 xuống 0. Cả nguyên tử và điện tích đều được bảo toàn, nên đây là redox. Cách xác định số +2, −2 và 0 được giải thích kỹ ở bài số oxi hóa.
Khái niệm redox rộng hơn phản ứng có oxygen: phản ứng Zn + Cu2+ không cần O2 vẫn là redox; ngược lại, một phản ứng có chứa oxygen chưa chắc là redox nếu số oxi hóa không đổi.
Hai quá trình cho và nhận electron
Trong ví dụ trên, ta tách thành hai bán phản ứng:
Oxi hóa: Zn → Zn2+ + 2e−.
Khử: Cu2+ + 2e− → Cu.
Số electron nhường bằng số electron nhận (2e−), nên khi cộng hai bán phản ứng, electron bị triệt tiêu và thu được phương trình tổng. Với hợp chất cộng hóa trị, sự thay đổi số oxi hóa có thể là quy ước phân bố electron, không nhất thiết có electron tự do chuyển hoàn toàn từ phân tử này sang phân tử khác.
Phương pháp cân bằng phản ứng bằng electron sẽ cần bước xác định đúng hai quá trình rồi mới cân hệ số.
Xác định chất oxi hoá,chất khử
Chất oxi hóa nhận electron theo cách mô tả redox, làm đối tác bị oxi hóa; bản thân nó bị khử. Chất khử nhường electron, làm đối tác bị khử; bản thân nó bị oxi hóa.
| Vai trò | Biến đổi của chính chất đó | Ví dụ Zn + Cu²⁺ |
|---|---|---|
| Chất oxi hóa | Nhận electron, số oxi hóa giảm | Cu2+ (+2 → 0) |
| Chất khử | Nhường electron, số oxi hóa tăng | Zn (0 → +2) |
Đừng gọi Zn là chất oxi hóa vì Zn “bị oxi hóa”: trong phương trình này, Zn là chất khử. Khi nói đến hợp chất CuSO4, chính ion Cu2+ là phần nhận electron.
Bảng phản ứng minh hoạ theo môi trường
Các ví dụ sau cho thấy redox xảy ra trong dung dịch, khi gia nhiệt hoặc trong phản ứng cháy. Ký hiệu “đun nóng” là điều kiện của phương trình mô tả, không phải chỉ dẫn tự thực hiện.
| Phương trình cân bằng | Bối cảnh | Chất khử | Chất oxi hóa |
|---|---|---|---|
| Zn + CuSO4 → ZnSO4 + Cu | Dung dịch muối Cu(II) | Zn | Cu2+ |
| Zn + 2HCl → ZnCl2 + H2 | Dung dịch acid HCl loãng | Zn | H+ |
| 2Mg + O2 → 2MgO | Mg cháy trong oxygen | Mg | O2 |
| CuO + H2 → Cu + H2O | Phản ứng được gia nhiệt | H2 | CuO (Cu2+) |
| Fe2O3 + 3CO → 2Fe + 3CO2 | Quá trình khử ở nhiệt độ cao | CO | Fe2O3 (Fe3+) |
| C + O2 → CO2 | Phản ứng cháy | C | O2 |
Ví dụ halogen: Cl2 + 2NaBr → 2NaCl + Br2: Br từ −1 lên 0 (bị oxi hóa), Cl từ 0 xuống −1 (bị khử); đây là một ví dụ khác về redox, không phải chỉ phản ứng kim loại.
Ở phản ứng Fe2O3 với CO, Fe từ +3 về 0, còn C từ +2 trong CO lên +4 trong CO2. Ở phản ứng Zn với HCl loãng, H+ từ +1 về 0 trong H2; không nên suy rộng điều này cho mọi acid có tính oxi hóa mạnh.
Phân biệt với phản ứng trao đổi không đổi số oxi hoá
Trung hòa: HCl + NaOH → NaCl + H2O. Số oxi hóa Na (+1), Cl (−1), H (+1), O (−2) không đổi.
AgNO3 + NaCl → AgCl↓ + NaNO3.
Tạo kết tủa: với phương trình trên, Ag vẫn +1, Cl vẫn −1, Na vẫn +1 và N trong nitrate vẫn +5. Do đó đây là trao đổi ion không có redox. Dấu ↓ hoặc hiện tượng kết tủa tự nó không chứng minh phản ứng oxi hóa–khử.
Bài nhận diện và phân tích bán phản ứng
Bài 1 — Fe tác dụng dung dịch CuSO4
Fe + CuSO4 → FeSO4 + Cu.
Fe: 0 → +2, nhường 2e−; Cu: +2 → 0, nhận 2e−. Hai bán phản ứng là Fe → Fe2+ + 2e− và Cu2+ + 2e− → Cu. Fe là chất khử, Cu2+ là chất oxi hóa. Kiểm: một Fe, một Cu và tổng điện tích bảo toàn.
Bài 2 — H2O2 tự phân hủy
2H2O2 → 2H2O + O2.
Oxygen trong peroxide có số oxi hóa −1. Một phần O chuyển về −2 trong H2O (bị khử), phần còn lại chuyển về 0 trong O2 (bị oxi hóa). Đây là phản ứng tự oxi hóa–khử (disproportionation): cùng một chất đóng hai vai. Không áp dụng máy móc mẹo “hai nguyên tố khác nhau phải đổi số oxi hóa”.
Liên hệ pin,ăn mòn và luyện kim
Trong pin điện hóa, phản ứng oxi hóa tại một điện cực giải phóng electron, còn phản ứng khử tại điện cực kia nhận electron; electron đi qua mạch ngoài còn ion dịch chuyển trong dung dịch hoặc chất điện ly để duy trì điện tích.
Trong ăn mòn sắt, sắt có thể bị oxi hóa thành các ion sắt dưới tác động của môi trường; quá trình thực tế phức tạp hơn một phương trình đơn giản và phụ thuộc nước, oxygen, chất điện ly. Trong luyện kim, CO có thể khử oxide sắt ở nhiệt độ cao, như phương trình Fe2O3 + 3CO ở bảng trên. CO là khí độc, các ví dụ công nghiệp không dùng để hướng dẫn thí nghiệm tại nhà.
Tài liệu tham khảo
- OpenStax Chemistry 2e – Classifying Chemical Reactions: quy tắc số oxi hóa, bán phản ứng và phản ứng redox.
- IUPAC – Comprehensive Definition of Oxidation State: bản chất quy ước của số oxi hóa.
- OpenStax Chemistry 2e – Writing and Balancing Chemical Equations: phương trình phân tử, ion và bảo toàn hệ số.



