Chất khử là chất làm chất khác bị khử, đồng thời bản thân bị oxi hóa. Theo cách mô tả electron, chất khử nhường electron; khi xét bằng số oxi hóa, nguyên tố trong chất khử có số oxi hóa tăng sau phản ứng. Chất khử có thể là kim loại hoặc một số phân tử, hợp chất không phải kim loại.
Nhường electron và sự tăng số oxi hoá
Xét phản ứng Zn + Cu2+ → Zn2+ + Cu. Zn nhường electron theo bán phản ứng:
Zn → Zn2+ + 2e−.
Zn từ 0 lên +2, nên Zn là chất khử dù chính Zn “bị oxi hóa”. Ion đồng(II) nhận electron và là chất oxi hóa. Cách gọi “chất khử” nói về kết quả đối với đối tác, không phải trạng thái cuối cùng của nó.
Nhận diện chất khử trong ba phương trình
Ví dụ 1 — Kim loại và muối đồng(II)
Zn + CuSO4 → ZnSO4 + Cu.
Zn: 0 → +2 nên Zn là chất khử; Cu2+: +2 → 0 nên là chất oxi hóa tương ứng.
Ví dụ 2 — Magie cháy
2Mg + O2 → 2MgO.
Mg: 0 → +2, là chất khử; O2: 0 → −2, là chất oxi hóa.
Ví dụ 3 — Hydrogen khử copper(II) oxide
CuO + H2 → Cu + H2O (khi gia nhiệt thích hợp).
H trong H2 từ 0 lên +1 nên H2 là chất khử; Cu trong CuO từ +2 về 0, vì vậy CuO là chất oxi hóa. Cả ba phương trình có số nguyên tử các nguyên tố cân bằng.
Chất khử không nhất thiết là kim loại
Kim loại Zn, Mg, Fe thường nhường electron trong các phản ứng phù hợp, nhưng H2, CO và carbon cũng có thể đóng vai chất khử.
| Chất khử | Ví dụ | Nguyên tố có số oxi hóa tăng |
|---|---|---|
| H2 | CuO + H2 → Cu + H2O | H: 0 → +1 |
| CO | Fe2O3 + 3CO → 2Fe + 3CO2 (nhiệt độ cao) | C: +2 → +4 |
| C | C + O2 → CO2 | C: 0 → +4 |
Trong các phản ứng cộng hóa trị, số oxi hóa được suy theo quy ước phân chia electron; không nên hình dung mọi phân tử CO hay C đều phóng ra electron tự do vào môi trường.
Chất vừa oxi hoá vừa khử trong bối cảnh khác nhau
Không thể phân loại mọi hóa chất thành một nhóm cố định trong mọi tình huống. Với H2O2, oxygen có số oxi hóa −1.
H2O2 + 2I− + 2H+ → I2 + 2H2O.
Ở phương trình ion trong acid này, O từ −1 xuống −2 nên peroxide đóng vai chất oxi hóa.
2MnO4− + 5H2O2 + 6H+ → 2Mn2+ + 5O2 + 8H2O.
Ở phương trình ion trong acid thứ hai, O của H2O2 từ −1 lên 0 nên peroxide đóng vai chất khử. Đây là ví dụ lý thuyết để phân biệt vai trò, không phải chỉ dẫn thực hành.
Từ CO khử oxide đến ứng dụng luyện kim
Trong luyện kim, carbon monoxide có thể khử oxide sắt ở nhiệt độ cao:
Fe2O3 + 3CO → 2Fe + 3CO2 (nhiệt độ cao).
Fe trong Fe2O3 từ +3 về 0; C trong CO từ +2 lên +4. Do đó CO là chất khử, còn Fe2O3 là chất oxi hóa trong phương trình đã viết. Đây là một ví dụ ứng dụng phản ứng oxi hóa–khử trong luyện kim, không có nghĩa CO khử được mọi oxide ở mọi nhiệt độ.
CO là khí độc, tuyệt đối không thử tạo hoặc sử dụng CO tại nhà. Khi học bài, nên luyện bằng cách gán số oxi hóa và kiểm phương trình trên giấy.
Tài liệu tham khảo
- OpenStax Chemistry 2e – Classifying Chemical Reactions: quy tắc số oxi hóa, bán phản ứng và phản ứng redox.
- IUPAC – Comprehensive Definition of Oxidation State: bản chất quy ước của số oxi hóa.
- Analytical Chemistry – Example 5.26: vai trò H₂O₂ là chất khử trong acid với permanganate.
- CCEA Chemistry – Iodide and Hydrogen Peroxide: vai trò peroxide là chất oxi hóa trong môi trường acid.



