Chất oxi hóa là chất khiến chất khác bị oxi hóa, đồng thời chính nó bị khử. Trong cách mô tả bằng electron, chất oxi hóa nhận electron; số oxi hóa của nguyên tố nhận electron giảm. Tên “chất oxi hóa” nói về tác dụng lên đối tác, không có nghĩa bản thân nó bị oxi hóa.
Nhận electron nên bản thân bị khử
Trong phản ứng Zn + Cu2+ → Zn2+ + Cu, Cu2+ nhận 2 electron từ Zn:
Cu2+ + 2e− → Cu.
Cu2+ chính là chất oxi hóa; Zn là chất khử vì nhường electron. Hai tên gọi mô tả hai vai trò ngược nhau. Ở mức phân tử có liên kết cộng hóa trị, ta dùng thay đổi số oxi hóa để theo dõi sự phân chia electron theo quy ước.
Nhận diện qua số oxi hoá giảm
Để nhận diện không nhầm, hãy làm bốn bước: (1) viết phương trình đúng; (2) gán số oxi hóa của các nguyên tố có thay đổi; (3) tìm số oxi hóa giảm; (4) chỉ ra chất chứa nguyên tố bị khử ở vế chất tham gia.
2Mg + O2 → 2MgO.
Ở đây O trong O2 từ 0 xuống −2, do đó O2 là chất oxi hóa. Mg từ 0 lên +2 nên là chất khử. Cần phân biệt dấu số oxi hóa với điện tích của một ion; để ôn phép tính, xem quy tắc xác định số oxi hóa.
Một chất có thể đổi vai theo đối tác phản ứng
Hydrogen peroxide, H2O2, là ví dụ điển hình vì oxygen trong peroxide có số oxi hóa −1: có thể giảm về −2 hoặc tăng lên 0.
Khi H2O2 là chất oxi hóa
H2O2 + 2I− + 2H+ → I2 + 2H2O.
Trong môi trường acid xét ở phương trình ion, I từ −1 lên 0 (bị oxi hóa), O của H2O2 từ −1 xuống −2 (bị khử). Do đó peroxide là chất oxi hóa.
Khi H2O2 là chất khử
2MnO4− + 5H2O2 + 6H+ → 2Mn2+ + 5O2 + 8H2O.
Đây là phương trình ion trong môi trường acid. O của peroxide từ −1 lên 0 nên H2O2 là chất khử; Mn trong ion permanganate từ +7 xuống +2, nên MnO4− là chất oxi hóa. Hai ví dụ trên chỉ để phân tích phương trình, không phải hướng dẫn pha trộn hóa chất.
Chất oxi hoá thường gặp và điều kiện sử dụng dữ kiện
Không có danh sách “chất oxi hóa tuyệt đối” dùng được cho mọi môi trường. Khi làm bài, phải biết tác chất, môi trường và sản phẩm thực tế.
| Chất thường đóng vai oxi hóa | Bối cảnh điển hình | Sự thay đổi số oxi hóa |
|---|---|---|
| Cu2+ | Tác dụng với Zn trong dung dịch | Cu: +2 → 0 |
| O2 | Phản ứng cháy của Mg | O: 0 → −2 |
| Cl2 | Tạo muối chloride trong phản ứng thích hợp | Cl: 0 → −1 |
| MnO4− | Phương trình ion trong môi trường acid đã nêu | Mn: +7 → +2 |
| H2O2 | Khi oxi hóa iodide trong môi trường acid | O: −1 → −2 |
Không sử dụng mẹo “cứ có nhiều oxygen thì là chất oxi hóa”, cũng không lấy chất oxi hóa ở một phương trình để khẳng định vai trò ấy trong mọi phản ứng. Chlorine, permanganate và peroxide có rủi ro hóa học; các ví dụ chỉ có mục đích giải thích kiến thức.
Bài phân tích Cu2+, O2 và H2O2
Bài 1 — Cu2+ với Zn
Dữ kiện: Zn + Cu2+ → Zn2+ + Cu. Cu: +2 → 0 nên Cu2+ là chất oxi hóa; Zn: 0 → +2 là chất khử. Kiểm: hai electron trao đổi, tổng điện tích mỗi vế đều +2.
Bài 2 — O2 với Mg
Dữ kiện: 2Mg + O2 → 2MgO. Oxygen: 0 → −2; O2 là chất oxi hóa. Kiểm: hai Mg nhường tổng 4 electron, hai nguyên tử O nhận tổng 4 electron theo số oxi hóa.
Bài 3 — H2O2 theo hai phương trình
Ở phản ứng với I−, H2O2 nhận electron và là chất oxi hóa; trong phản ứng với MnO4− ở môi trường acid, peroxide nhường electron và là chất khử. Kiểm: cả hai phương trình ion ở trên cân bằng nguyên tử và tổng điện tích. Không chọn vai trò của peroxide chỉ từ tên chất.
Tài liệu tham khảo
- OpenStax Chemistry 2e – Classifying Chemical Reactions: quy tắc số oxi hóa, bán phản ứng và phản ứng redox.
- IUPAC – Comprehensive Definition of Oxidation State: bản chất quy ước của số oxi hóa.
- CCEA Chemistry – Oxidation of Iodide Ions with Hydrogen Peroxide: phương trình phản ứng peroxide với iodide trong acid.
- Analytical Chemistry – Example 5.26 (acidic permanganate/peroxide): phương trình cân bằng MnO₄⁻ và H₂O₂ trong acid.



