Bỏ qua điều hướng

Số oxi hoá là gì?

Minh hoạ Số oxi hoá là gì?

Số oxi hóa là số được gán cho nguyên tử theo quy ước phân chia electron trong liên kết; có thể hiểu như điện tích giả định nếu coi các liên kết khác nguyên tố mang tính ion. Nó giúp kiểm tra sự thay đổi trạng thái oxi hóa và nhận biết phản ứng oxi hóa–khử. Số oxi hóa không phải điện tích thực của mọi nguyên tử trong hợp chất cộng hóa trị.

Số oxi hoá là một phép gán electron có quy ước

Trong NaCl, có thể hình dung Na nhường một electron để tạo Na+, Cl nhận electron để tạo Cl−; số oxi hóa lần lượt là +1 và −1. Nhưng trong HCl, liên kết có chia sẻ electron; ta vẫn quy ước electron liên kết thuộc về nguyên tử Cl có độ âm điện lớn hơn, nên H là +1 và Cl là −1.

Vì vậy, số oxi hóa là công cụ đếm electron hình thức, không phải phép đo điện tích thực từng nguyên tử. Việc tăng số oxi hóa được gọi là oxi hóa; giảm số oxi hóa được gọi là khử. Hãy luôn đọc số oxi hóa cùng công thức chất cụ thể.

Các quy tắc từ đơn chất đến ion đa nguyên tử

Bắt đầu từ các quy tắc phổ thông sau; áp dụng quy tắc tổng trước khi kết luận một giá trị chưa biết:

Trường hợp Quy tắc Ví dụ
Đơn chất Số oxi hóa bằng 0 Fe, H2, O2, Cl2: 0
Ion đơn nguyên tử Bằng điện tích ion Fe3+: +3; Cl−: −1
Kim loại nhóm 1 trong hợp chất Thường +1 NaCl: Na +1
Kim loại nhóm 2 trong hợp chất Thường +2 CaO: Ca +2
Fluorine trong hợp chất −1 HF: F −1
Hydrogen trong nhiều hợp chất Thường +1 H2O: H +1
Oxygen trong nhiều hợp chất Thường −2 H2O: O −2
Tổng trong phân tử trung hòa Bằng 0 H2SO4
Tổng trong ion đa nguyên tử Bằng điện tích ion MnO4−: tổng −1

Để tra nhanh các nguyên tố thường gặp, xem bảng số oxi hóa kèm ví dụ và ngoại lệ. Bảng là công cụ hỗ trợ; nếu thiếu công thức hoặc không xét ngoại lệ thì dễ trả lời sai.

Tính theo tổng đại số trong hợp chất trung hoà

Ví dụ: S trong H2SO4. Phân tử trung hòa, H thường +1 và O thường −2. Gọi số oxi hóa của S là x. Ta có:

2 × (+1) + x + 4 × (−2) = 0 ⇒ x = +6.

Kiểm ngược: +2 + 6 − 8 = 0, đúng điện tích phân tử.

Ví dụ: Mn trong MnO4−. Đây là ion có điện tích −1, không phải phân tử trung hòa. O thường −2, nên:

x + 4 × (−2) = −1 ⇒ x = +7.

Kiểm ngược: +7 − 8 = −1. Điện tích được ghi số trước dấu (1− hoặc −), còn số oxi hóa thường ghi dấu trước số (+7, −2).

O trong peroxide và H trong hydride kim loại

Không được áp dụng quy tắc O = −2 và H = +1 một cách tuyệt đối.

Oxygen trong peroxide

Với H2O2, H là +1. Gọi số oxi hóa trung bình của mỗi O là x, ta có 2 × (+1) + 2x = 0 ⇒ x = −1. Cặp O–O trong peroxide tạo ra trường hợp này; đừng gán O = −2 rồi suy ra một số oxi hóa H vô lý. Trong O2, O là 0; trong hợp chất OF2 với fluorine, O là +2.

Hydrogen trong hydride kim loại

Trong NaH, Na là +1 và tổng bằng 0 nên H = −1. Không nhầm NaH với HCl: H trong HCl là +1. Mỗi kết luận phải gắn với một chất đã biết công thức.

Từ thay đổi số oxi hoá nhận ra phản ứng oxi hoá–khử

Xét phương trình ion rút gọn của phản ứng giữa Zn kim loại và ion đồng(II):

Zn + Cu2+ → Zn2+ + Cu.

Zn: 0 → +2 (bị oxi hóa); Cu: +2 → 0 (bị khử). Hai quá trình diễn ra đồng thời; điện tích và số nguyên tử đều cân bằng. Đây là phản ứng oxi hóa–khử.

Ngược lại, HCl + NaOH → NaCl + H2O là phản ứng trung hòa: H (+1), Cl (−1), Na (+1), O (−2) đều giữ nguyên số oxi hóa. Việc thấy oxygen trong công thức không đủ kết luận có redox.

Tài liệu tham khảo

Hồ sơ chuyên môn

Hồng Anh

Hồng Anh có bằng Cử nhân Sư phạm Hoá học và 5 năm kinh nghiệm giảng dạy Hoá học THPT tại các trung tâm gia sư. Từng theo học chuyên Hoá ở bậc phổ thông, Hồng Anh có nền tảng chuyên môn và kinh nghiệm hỗ trợ học sinh củng cố kiến thức, nhận diện lỗi thường gặp và luyện tập cách giải.

Hồ sơ này giới thiệu nền tảng chuyên môn của Hồng Anh. Thông tin về nguồn nội dung, việc sử dụng AI và phạm vi rà soát bài viết trên BTH được công bố tại trang Chính sách nội dung.

313 bài viết đã xuất bản