Số oxi hóa là số được gán cho nguyên tử theo quy ước phân chia electron trong liên kết; có thể hiểu như điện tích giả định nếu coi các liên kết khác nguyên tố mang tính ion. Nó giúp kiểm tra sự thay đổi trạng thái oxi hóa và nhận biết phản ứng oxi hóa–khử. Số oxi hóa không phải điện tích thực của mọi nguyên tử trong hợp chất cộng hóa trị.
Số oxi hoá là một phép gán electron có quy ước
Trong NaCl, có thể hình dung Na nhường một electron để tạo Na+, Cl nhận electron để tạo Cl−; số oxi hóa lần lượt là +1 và −1. Nhưng trong HCl, liên kết có chia sẻ electron; ta vẫn quy ước electron liên kết thuộc về nguyên tử Cl có độ âm điện lớn hơn, nên H là +1 và Cl là −1.
Vì vậy, số oxi hóa là công cụ đếm electron hình thức, không phải phép đo điện tích thực từng nguyên tử. Việc tăng số oxi hóa được gọi là oxi hóa; giảm số oxi hóa được gọi là khử. Hãy luôn đọc số oxi hóa cùng công thức chất cụ thể.
Các quy tắc từ đơn chất đến ion đa nguyên tử
Bắt đầu từ các quy tắc phổ thông sau; áp dụng quy tắc tổng trước khi kết luận một giá trị chưa biết:
| Trường hợp | Quy tắc | Ví dụ |
|---|---|---|
| Đơn chất | Số oxi hóa bằng 0 | Fe, H2, O2, Cl2: 0 |
| Ion đơn nguyên tử | Bằng điện tích ion | Fe3+: +3; Cl−: −1 |
| Kim loại nhóm 1 trong hợp chất | Thường +1 | NaCl: Na +1 |
| Kim loại nhóm 2 trong hợp chất | Thường +2 | CaO: Ca +2 |
| Fluorine trong hợp chất | −1 | HF: F −1 |
| Hydrogen trong nhiều hợp chất | Thường +1 | H2O: H +1 |
| Oxygen trong nhiều hợp chất | Thường −2 | H2O: O −2 |
| Tổng trong phân tử trung hòa | Bằng 0 | H2SO4 |
| Tổng trong ion đa nguyên tử | Bằng điện tích ion | MnO4−: tổng −1 |
Để tra nhanh các nguyên tố thường gặp, xem bảng số oxi hóa kèm ví dụ và ngoại lệ. Bảng là công cụ hỗ trợ; nếu thiếu công thức hoặc không xét ngoại lệ thì dễ trả lời sai.
Tính theo tổng đại số trong hợp chất trung hoà
Ví dụ: S trong H2SO4. Phân tử trung hòa, H thường +1 và O thường −2. Gọi số oxi hóa của S là x. Ta có:
2 × (+1) + x + 4 × (−2) = 0 ⇒ x = +6.
Kiểm ngược: +2 + 6 − 8 = 0, đúng điện tích phân tử.
Ví dụ: Mn trong MnO4−. Đây là ion có điện tích −1, không phải phân tử trung hòa. O thường −2, nên:
x + 4 × (−2) = −1 ⇒ x = +7.
Kiểm ngược: +7 − 8 = −1. Điện tích được ghi số trước dấu (1− hoặc −), còn số oxi hóa thường ghi dấu trước số (+7, −2).
O trong peroxide và H trong hydride kim loại
Không được áp dụng quy tắc O = −2 và H = +1 một cách tuyệt đối.
Oxygen trong peroxide
Với H2O2, H là +1. Gọi số oxi hóa trung bình của mỗi O là x, ta có 2 × (+1) + 2x = 0 ⇒ x = −1. Cặp O–O trong peroxide tạo ra trường hợp này; đừng gán O = −2 rồi suy ra một số oxi hóa H vô lý. Trong O2, O là 0; trong hợp chất OF2 với fluorine, O là +2.
Hydrogen trong hydride kim loại
Trong NaH, Na là +1 và tổng bằng 0 nên H = −1. Không nhầm NaH với HCl: H trong HCl là +1. Mỗi kết luận phải gắn với một chất đã biết công thức.
Từ thay đổi số oxi hoá nhận ra phản ứng oxi hoá–khử
Xét phương trình ion rút gọn của phản ứng giữa Zn kim loại và ion đồng(II):
Zn + Cu2+ → Zn2+ + Cu.
Zn: 0 → +2 (bị oxi hóa); Cu: +2 → 0 (bị khử). Hai quá trình diễn ra đồng thời; điện tích và số nguyên tử đều cân bằng. Đây là phản ứng oxi hóa–khử.
Ngược lại, HCl + NaOH → NaCl + H2O là phản ứng trung hòa: H (+1), Cl (−1), Na (+1), O (−2) đều giữ nguyên số oxi hóa. Việc thấy oxygen trong công thức không đủ kết luận có redox.
Tài liệu tham khảo
- OpenStax Chemistry 2e – Classifying Chemical Reactions: quy tắc số oxi hóa, bán phản ứng và phản ứng redox.
- IUPAC – Comprehensive Definition of Oxidation State: bản chất quy ước của số oxi hóa.



