Bỏ qua điều hướng

Bảng số oxi hoá thường gặp: Quy tắc xác định, ví dụ và bài tập oxi hoá khử

Minh hoạ Bảng số oxi hoá thường gặp: Quy tắc xác định, ví dụ và bài tập oxi hoá khử

Bảng số oxi hóa thường gặp là bảng tra các số oxi hóa hay gặp của nguyên tố trong những hợp chất xác định. Số oxi hóa không phải thuộc tính cố định của nguyên tố: Fe có thể là +2 hoặc +3, oxygen có thể là −2, −1, 0 hoặc dương trong hợp chất đặc biệt. Vì thế, cần đọc cả ví dụ công thức và quy tắc tính, không chỉ học thuộc một con số.

Bảng số oxi hoá của nguyên tố nhóm chính

Bảng dưới đây ưu tiên những trường hợp phổ thông; dấu 0 dành cho nguyên tố ở dạng đơn chất. Với nguyên tố có nhiều số oxi hóa, những giá trị liệt kê là ví dụ thường gặp, không phải danh sách đầy đủ.

Nguyên tố Số oxi hóa trong ví dụ Công thức minh họa Lưu ý
H +1; −1; 0 HCl: +1; NaH: −1; H2: 0 Hydride kim loại có H −1
O −2; −1; 0 H2O: −2; H2O2: −1; O2: 0 Trong OF2, O là +2
F −1; 0 HF: −1; F2: 0 F −1 trong hợp chất
Na, K +1; 0 NaCl: Na +1; KBr: K +1; Na, K: 0 Kim loại nhóm 1 trong hợp chất
Mg, Ca +2; 0 MgO: Mg +2; CaCl2: Ca +2 Kim loại nhóm 2 trong hợp chất
Al +3; 0 Al2O3: +3; Al: 0 Giá trị phổ thông của Al
Cl −1; +1; +5; +7; 0 HCl: −1; HClO: +1; HClO3: +5; HClO4: +7; Cl2: 0 Không phải Cl luôn −1
S −2; +4; +6; 0 H2S: −2; SO2: +4; H2SO4: +6; S: 0 Phụ thuộc hợp chất
N −3; +3; +5; 0 NH3: −3; HNO2: +3; HNO3: +5; N2: 0 Có thêm các số khác
C −4; +2; +4; 0 CH4: −4; CO: +2; CO2: +4; C: 0 Giá trị quy ước trung bình trong ví dụ
P −3; +3; +5; 0 PH3: −3; PCl3: +3; PO43−: +5; P: 0 Đọc kỹ công thức và điện tích

Cách đọc: “O trong H2O là −2” là một phát biểu có ngữ cảnh; “O luôn −2” là sai. Các con số trên là số oxi hóa có dấu, khác với hóa trị thường ghi I, II, III trong cách học phổ thông.

Kim loại nhiều số oxi hoá qua Fe,Cu,Mn,Cr

Đặc biệt với kim loại chuyển tiếp, cần ghi rõ hợp chất và trạng thái của nguyên tố thay vì gán một số duy nhất.

Nguyên tố Hợp chất/ion Số oxi hóa của nguyên tố Kiểm theo oxygen/điện tích
Fe FeO; Fe2O3 +2; +3 FeO: x−2=0; Fe2O3: 2x−6=0
Cu Cu2O; CuO +1; +2 2x−2=0; x−2=0
Mn MnO2; MnO4− +4; +7 x−4=0; x−8=−1
Cr Cr2O3; CrO42− +3; +6 2x−6=0; x−8=−2

Trong Fe và Cu ở dạng đơn chất, số oxi hóa là 0. Các hợp chất chứa chromium(VI) có nguy cơ độc hại; bảng chỉ dùng để giải bài tập, không phải tài liệu hướng dẫn sử dụng hóa chất.

Quy tắc tổng số oxi hoá trong ion và phân tử

Trong phân tử trung hòa, tổng số oxi hóa của tất cả nguyên tử bằng 0; trong ion, tổng đó bằng điện tích ion.

Loại Phương trình tổng Kết quả
Phân tử H2SO4 2(+1) + x + 4(−2) = 0 S = +6
Ion MnO4− x + 4(−2) = −1 Mn = +7
Ion NH4+ x + 4(+1) = +1 N = −3

Kiểm ngược kết quả sau khi giải: với H2SO4, tổng +2 +6 −8 = 0; với NH4+, −3 +4 = +1. Bảng không thay thế cách tính; có thể xem các quy tắc số oxi hóa và ý nghĩa quy ước khi gặp trường hợp chưa liệt kê.

Ngoại lệ của oxygen và hydrogen

Oxygen thường −2 trong oxide và nhiều hợp chất nhưng là −1 trong peroxide H2O2, là 0 trong O2, và +2 trong OF2. Hydrogen thường +1 trong HCl, H2O, nhưng là −1 trong hydride kim loại như NaH; H2 đơn chất có số oxi hóa 0.

Kiểm ví dụ peroxide: H2O2 trung hòa, H +1, nên 2(+1) + 2x = 0 ⇒ x = −1. Kiểm NaH: Na +1 nên (+1) + x = 0 ⇒ H = −1. Hai phép kiểm này tránh lỗi phổ biến trong bảng tra.

Tìm số oxi hoá trong hợp chất có nhóm nguyên tử

Ví dụ 1 — S trong Al2(SO4)3

Biết Al thường +3, O thường −2. Nhóm SO4 có điện tích −2 trong muối sulfate, nên x + 4(−2) = −2, suy ra S = +6. Kiểm toàn phân tử: 2(+3) + 3[+6 + 4(−2)] = +6 + 3(−2) = 0.

Ví dụ 2 — N trong NH4NO3

Chất gồm ion NH4+ và NO3−. Trong NH4+: x + 4(+1) = +1 ⇒ N = −3. Trong NO3−: y + 3(−2) = −1 ⇒ N = +5. Đây là hai nguyên tử N ở hai nhóm khác nhau; không được tự gán cho cả hai một giá trị N trung bình là +1.

Với hợp chất phức tạp, số oxi hóa tính trung bình theo công thức có thể không mô tả từng nguyên tử cùng nguyên tố nếu chúng ở môi trường liên kết khác nhau.

Ứng dụng so sánh trước và sau phản ứng

Xét phản ứng trong dung dịch:

Zn + CuSO4 → ZnSO4 + Cu.

Zn: 0 → +2 (bị oxi hóa, là chất khử); Cu: +2 → 0 (bị khử, là chất oxi hóa). Đây là một ví dụ phản ứng oxi hóa–khử và cách xác định hai vai trò. Nếu phản ứng không làm thay đổi số oxi hóa, như HCl + NaOH → NaCl + H2O, thì không phải redox.

Bài tự kiểm: Trong CuO + H2 → Cu + H2O khi gia nhiệt, Cu từ +2 xuống 0, H từ 0 lên +1. Kết luận: CuO là chất oxi hóa, H2 là chất khử. Kiểm số nguyên tử: mỗi vế có một Cu, một O và hai H.

Tài liệu tham khảo

Hồ sơ chuyên môn

Hồng Anh

Hồng Anh có bằng Cử nhân Sư phạm Hoá học và 5 năm kinh nghiệm giảng dạy Hoá học THPT tại các trung tâm gia sư. Từng theo học chuyên Hoá ở bậc phổ thông, Hồng Anh có nền tảng chuyên môn và kinh nghiệm hỗ trợ học sinh củng cố kiến thức, nhận diện lỗi thường gặp và luyện tập cách giải.

Hồ sơ này giới thiệu nền tảng chuyên môn của Hồng Anh. Thông tin về nguồn nội dung, việc sử dụng AI và phạm vi rà soát bài viết trên BTH được công bố tại trang Chính sách nội dung.

313 bài viết đã xuất bản