Bảng phân loại phản ứng hóa học giúp nhận dạng phản ứng theo các tiêu chí khác nhau: số chất tham gia–sản phẩm, sự thay đổi số oxi hóa, sự trao đổi nhiệt hoặc tính thuận nghịch. Các nhãn này không loại trừ nhau: magnesium cháy trong oxygen vừa là phản ứng hóa hợp, vừa oxi hóa–khử và tỏa nhiệt.
Bảng theo số chất và cách tạo sản phẩm
Trong chương trình phổ thông, có thể nhận biết sơ bộ dựa trên mô hình của các chất trước và sau phản ứng. Tuy nhiên, mẫu ký hiệu chỉ mang tính định hướng; sản phẩm phải đúng về hóa học và điều kiện.
| Nhóm phản ứng | Mẫu tổng quát | Ví dụ đã cân bằng | Điểm cần kiểm |
|---|---|---|---|
| Hoá hợp | A + B → AB | 2Mg + O2 → 2MgO | Nhiều chất tạo một chất |
| Phân huỷ | AB → A + B | CaCO3 → CaO + CO2 | Một chất tạo nhiều chất; cần nung |
| Thế | A + BC → AC + B | Fe + CuSO4 → FeSO4 + Cu | Đơn chất thay nguyên tố của hợp chất; xét môi trường |
| Trao đổi | AB + CD → AD + CB | BaCl2 + Na2SO4 → BaSO4 + 2NaCl | Phải kiểm phản ứng ròng, ví dụ kết tủa |
Ở phản ứng thế, Fe khử Cu2+ trong dung dịch, nhưng Cu không thể tự đẩy Fe ra khỏi dung dịch FeSO4 trong cùng điều kiện. Dạng A + BC chỉ là khung mô tả, không phải phép đổi chỗ áp dụng vô điều kiện.
Bảng theo sự thay đổi số oxi hoá
Tiêu chí oxi hoá–khử là có nguyên tố thay đổi số oxi hóa. Phản ứng không đổi số oxi hóa thuộc nhóm không phải oxi hóa–khử; điều này độc lập với việc một phản ứng được gọi là hóa hợp hay trao đổi.
| Phản ứng | Biến đổi số oxi hoá | Kết luận |
|---|---|---|
| 2Mg + O2 → 2MgO | Mg: 0 → +2; O: 0 → −2 | Oxi hoá–khử |
| Fe + CuSO4 → FeSO4 + Cu | Fe: 0 → +2; Cu: +2 → 0 | Oxi hoá–khử |
| HCl + NaOH → NaCl + H2O | Không có nguyên tố thay đổi số oxi hoá | Không phải oxi hoá–khử |
| BaCl2 + Na2SO4 → BaSO4 + 2NaCl | Ba +2, S +6 và các ion không đổi số oxi hoá | Không phải oxi hoá–khử |
Một phản ứng trung hòa acid–base có thể tỏa nhiệt nhưng không vì vậy trở thành oxi hoá–khử. Không dùng dấu hiệu đổi màu hoặc sủi bọt để thay thế việc tính số oxi hóa.
Bảng theo trao đổi nhiệt và chiều phản ứng
Khi phân loại theo trao đổi năng lượng ở điều kiện áp suất không đổi, phản ứng tỏa nhiệt có ΔH < 0, thu nhiệt có ΔH > 0. Dấu nhiệt phụ thuộc cách viết và trạng thái của phản ứng; không suy ra ΔH từ việc phương trình có một hay nhiều sản phẩm.
Có phản ứng thuận nghịch, có thể đạt cân bằng động trong điều kiện phù hợp. Ký hiệu ⇌ mô tả quá trình thuận và nghịch, khác với mũi tên một chiều trong những ví dụ xem như diễn ra gần hoàn toàn. Tính thuận nghịch không đồng nghĩa phản ứng không tự diễn ra hoặc phản ứng có tốc độ bằng 0.
| Tiêu chí | Ví dụ | Giới hạn |
|---|---|---|
| Tỏa nhiệt | 2Mg + O2 → 2MgO | Phản ứng xảy ra tỏa nhiệt sau khi được khởi động |
| Thu nhiệt theo quá trình phân hủy | CaCO3 → CaO + CO2 | Nhiệt phân cần cấp năng lượng; điều kiện cân bằng còn phụ thuộc áp suất CO2 |
| Thuận nghịch | N2 + 3H2 ⇌ 2NH3 | Có cân bằng trong điều kiện công nghệ phù hợp |
Một phản ứng có nhiều nhãn phân loại
Ví dụ 1: 2Mg + O2 → 2MgO là hoá hợp theo số chất, oxi hoá–khử theo electron và tỏa nhiệt theo năng lượng. Cùng một phương trình có ít nhất ba nhãn.
Ví dụ 2: HCl + NaOH → NaCl + H2O là trung hoà acid–base, đồng thời trao đổi thành phần theo cách học phổ thông, có thể giải thích qua phương trình ion rút gọn H+ + OH− → H2O. Đây không phải oxi hoá–khử.
Ví dụ 3: CaCO3 → CaO + CO2 là phân hủy khi nung và được xếp vào quá trình cần cấp nhiệt; không kết luận có oxi hóa–khử vì Ca vẫn +2, C vẫn +4, O vẫn −2.
Bài đọc phương trình để chọn tiêu chí phù hợp
Để trả lời câu hỏi “thuộc loại nào”, hãy xét lần lượt tiêu chí mà đề yêu cầu; một phản ứng có thể có nhiều đáp án đúng nếu đề không giới hạn cách phân loại.
- Bước 1: Đếm số chất tham gia và sản phẩm, nhận mẫu hóa hợp/phân hủy/thế/trao đổi nếu phù hợp.
- Bước 2: Gán số oxi hoá cho nguyên tố trước và sau; nếu thay đổi, đánh dấu oxi hoá–khử.
- Bước 3: Xét sản phẩm kết tủa, khí, nước và điều kiện để kiểm tính khả thi của phương trình.
- Bước 4: Chỉ đánh dấu tỏa nhiệt/thu nhiệt hoặc thuận nghịch khi có dữ kiện, không suy từ mẫu phương trình.
Bài tự kiểm: Phân loại Zn + 2HCl → ZnCl2 + H2: là phản ứng thế (Zn thay hydrogen), tạo khí và oxi hoá–khử (Zn 0 → +2, H +1 → 0). Kiểm Zn 1–1, H 2–2, Cl 2–2. Với NaCl(aq) + KNO3(aq), chỉ trộn hai dung dịch không có phản ứng ion ròng nên không gọi là trao đổi xảy ra theo nghĩa thực chất.



