Bảng pH dung dịch chỉ có ý nghĩa khi ghi rõ dung dịch nào, nồng độ, nhiệt độ và cách xác định. Ví dụ, với nước loãng ở 25°C và giả thiết điện li hoàn toàn, HCl 0,0010 mol/L có pH xấp xỉ 3,00, còn NaOH 0,0010 mol/L có pH xấp xỉ 11,00. Không thể gán một số pH cố định cho mọi cốc nước chanh, giấm hoặc nước máy vì thành phần thực tế thay đổi.
Bảng pH lý thuyết của dung dịch có nồng độ xác định
Bảng sau là giá trị lý thuyết gần đúng của dung dịch nước ở 25°C, giả sử acid/base mạnh điện li hoàn toàn, dung dịch đủ loãng để lấy hoạt độ gần bằng nồng độ và không có chất phản ứng phụ. Dùng pH ≈ −log10([H3O+]/(1 mol/L)); đối với kiềm, pOH ≈ −log10([OH−]/(1 mol/L)), pH + pOH ≈ 14,00.
| Mẫu được xác định | Điều kiện / nồng độ | pH lý thuyết gần đúng | Môi trường |
|---|---|---|---|
| HCl(aq) | 0,0100 mol/L | 2,00 | Acid |
| HCl(aq) | 0,0010 mol/L | 3,00 | Acid |
| Nước tinh khiết | 25°C, chưa hòa CO2 không khí | 7,00 | Trung tính |
| NaOH(aq) | 0,0010 mol/L | 11,00 | Base |
| NaOH(aq) | 0,0100 mol/L | 12,00 | Base |
Kiểm nhanh hai hàng trọng tâm: HCl 0,0010 M tạo [H3O+] ≈ 10−3 M nên pH = 3. NaOH 0,0010 M tạo [OH−] ≈ 10−3 M nên pOH = 3, pH = 14 − 3 = 11. Cả hai là phép tính hóa học với giả thiết, không phải số đo bằng máy. Giải thích chi tiết ý nghĩa pH và pOH ở bài ý nghĩa pH.
pH không bắt buộc nằm trong khoảng 0–14 ở mọi điều kiện; đây là khoảng thường được giới thiệu cho nhiều dung dịch nước loãng. Với dung dịch quá đậm đặc, phép thay hoạt độ bằng nồng độ có thể sai đáng kể.
Bảng môi trường của một số dung dịch muối
Nhiều muối hòa tan thành ion, một số ion có thể phản ứng với nước. Vì thế, một dung dịch muối không mặc nhiên trung tính dù tên chất không chứa chữ “acid” hay “base”. Bảng dưới là xu hướng cho dung dịch nước ở gần 25°C và nồng độ không quá cực đoan, không phải số pH cố định.
| Muối trong nước | Xu hướng môi trường | Vì sao |
|---|---|---|
| NaCl | Gần trung tính | Na+ và Cl− hầu như không thủy phân đáng kể |
| KNO3 | Gần trung tính | K+, NO3− hầu như không thủy phân |
| NH4Cl | Có tính acid | NH4+ cho proton vào nước |
| CH3COONa | Có tính base | CH3COO− nhận proton từ nước |
| Na2CO3 | Có tính base | CO32− phản ứng với nước tạo OH− |
Ví dụ: NH4+ + H2O ⇌ NH3 + H3O+. Ngược lại, CH3COO− + H2O ⇌ CH3COOH + OH−. Không gán “pH = 5” cho mọi NH4Cl hay “pH = 9” cho mọi CH3COONa nếu chưa có nồng độ, nhiệt độ và hằng số cân bằng.
Mẫu đời sống chỉ có khoảng tham khảo khi có nguồn
Dung dịch chuẩn có thành phần xác định
Một dung dịch chuẩn có thành phần và điều kiện công bố rõ ràng có thể có giá trị pH chứng nhận ứng với nhiệt độ nhất định. Ví dụ, dung dịch đệm chuẩn được nhà sản xuất chứng nhận gần pH 4, 7 hoặc 10 là đối tượng thích hợp để hiệu chuẩn máy đo; phải dùng đúng giá trị ghi trên nhãn/chứng chỉ ở nhiệt độ thao tác, không coi số in lớn trên chai là giá trị tuyệt đối bất biến.
Bảng lý thuyết HCl và NaOH ở trên thuộc nhóm bài tính theo mô hình. Nó không đồng nghĩa tất cả dung dịch cùng nhãn nồng độ đều có kết quả đo y hệt, vì hoạt độ ion, hấp thụ khí và sai số pha chế có thể gây khác biệt.
Mẫu thực tế có thành phần thay đổi
| Mẫu đời sống | Có thể kết luận gì nếu chưa đo? | Dữ kiện cần có để ghi pH |
|---|---|---|
| Nước chanh / giấm | Thường có tính acid; không cho một số pH chung | Loại mẫu, nồng độ/thành phần, nhiệt độ, phép đo |
| Nước máy / nước mưa | Có thể thay đổi theo nơi, thời điểm và xử lý | Nguồn mẫu, thời gian lấy, nhiệt độ, thiết bị đo |
| Nước xà phòng / chất tẩy rửa | Có thể có tính base nhưng phụ thuộc công thức | Nhãn sản phẩm, mức pha loãng, phép đo và an toàn |
Muốn ghi một khoảng pH tham khảo cho mẫu thực tế phải dẫn nghiên cứu hoặc phép đo đúng loại mẫu, điều kiện và phương pháp. Khi chưa có căn cứ đó, để trống số pH và mô tả định tính có điều kiện sẽ chính xác hơn việc điền các con số quen thuộc từ Internet. Không thử mẫu bằng cách nếm hoặc tiếp xúc hóa chất lạ.
Điều kiện nhiệt độ và phương pháp đo
Điểm trung tính tương ứng với [H3O+] bằng [OH−], không phải luôn pH = 7. Ở 25°C, Kw ≈ 1,0 × 10−14 nên nước trung tính có pH ≈ 7. Khi nhiệt độ thay đổi, Kw thay đổi; ví dụ OpenStax tính môi trường trung tính ở 80°C có pH khoảng 6,31, dù không trở thành acid.
Kết quả đo còn phụ thuộc hiệu chuẩn điện cực, tình trạng đầu đo, nhiệt độ, lực ion, CO2 từ không khí và đặc điểm mẫu. Với dung dịch nước loãng, pH theo nồng độ là gần đúng thuận tiện; mô tả nghiêm ngặt sử dụng hoạt độ ion hydrogen. Thiết bị và quy trình đo phải phù hợp trước khi so các số pH cách nhau rất ít.
Một bậc pH có ý nghĩa tỉ lệ gì
pH là thang logarit cơ số 10. Trong cùng quy ước và điều kiện, nếu dung dịch A có pH = 3 còn B có pH = 4 thì hoạt độ H+ của A lớn xấp xỉ 10 lần B; chênh hai đơn vị tương ứng hệ số 100. Với giả thiết dung dịch loãng lý tưởng, có thể diễn đạt gần đúng bằng nồng độ H3O+.
Ví dụ HCl 0,0010 M (pH ≈ 3) và HCl 0,0100 M (pH ≈ 2) khác một bậc, tương ứng nồng độ hydronium lý tưởng gấp 10 lần. Không suy ra khả năng ăn mòn, độc tính, tổng lượng acid có thể trung hòa hay “độ mạnh acid” luôn gấp 10 lần: đó là các đại lượng khác.
Đối chiếu quỳ, chỉ thị và máy đo
Chọn công cụ theo nhu cầu: quỳ tím nhận biết nhanh môi trường acid/base qua màu đỏ/xanh nhưng không đọc pH số; chỉ thị vạn năng/giấy pH ước lượng theo dải màu và độ phân giải nhà sản xuất; máy đo pH được hiệu chuẩn bằng dung dịch đệm phù hợp có thể cho kết quả định lượng với sai số thiết bị và mẫu.
| Công cụ | Kết quả phù hợp | Giới hạn cần nhớ |
|---|---|---|
| Quỳ tím | Nhận biết xu hướng acid/base | Không phân biệt được pH 3 với pH 4 một cách định lượng |
| Giấy pH/chỉ thị vạn năng | Ước lượng vùng pH bằng so màu | Màu mẫu và ánh sáng có thể gây nhiễu |
| Máy đo pH | Giá trị định lượng tại nhiệt độ xác định | Cần hiệu chuẩn, vệ sinh điện cực và ghi điều kiện |
Khi dùng quỳ tím để thử môi trường, nên lấy mẫu riêng và tránh làm nhiễm bẩn chai gốc. Với mẫu đậm màu hoặc cần số liệu chính xác hơn, chọn phương pháp đo thích hợp thay vì ép màu giấy thử thành pH chính xác đến hai chữ số thập phân.



