Base mạnh và base yếu khác nhau ở mức độ nhận proton hoặc tạo OH− trong nước theo mô hình đang xét, không được phân biệt chỉ bằng khả năng hòa tan. NaOH và KOH là những base mạnh dễ gặp; NH3 là base yếu vì chỉ một phần phân tử phản ứng với nước. Với Ca(OH)2, phần hòa tan phân li gần như hoàn toàn, dù lượng hòa tan bị giới hạn. Bảng dưới đây dùng cho dung dịch nước và bài tập phổ thông.
Bảng base mạnh trong nước
Nhóm hydroxide kim loại kiềm và một số hydroxide kim loại kiềm thổ được xem là base mạnh trong nước, đối với phần đã hòa tan. Phân li của hydroxide ion thường được viết một chiều; số mol OH− phụ thuộc hệ số trong công thức.
| Công thức | Tên thông dụng | Phân li của phần đã tan | Lưu ý về độ tan |
|---|---|---|---|
| LiOH | Lithium hydroxide | LiOH → Li+ + OH− | Tan, tạo kiềm |
| NaOH | Sodium hydroxide (xút) | NaOH → Na+ + OH− | Tan tốt; ăn mòn |
| KOH | Potassium hydroxide | KOH → K+ + OH− | Tan tốt; ăn mòn |
| Ca(OH)2 | Calcium hydroxide | Ca(OH)2 → Ca2+ + 2OH− | Ít tan hơn NaOH; nước vôi trong là phần dung dịch |
| Sr(OH)2 | Strontium hydroxide | Sr(OH)2 → Sr2+ + 2OH− | Base mạnh; phải xét khả năng hòa tan |
| Ba(OH)2 | Barium hydroxide | Ba(OH)2 → Ba2+ + 2OH− | Base mạnh; hợp chất barium có nguy cơ độc |
Ví dụ, nếu có 0,010 mol NaOH đã hòa tan trong 1,00 L dung dịch, số mol OH− xấp xỉ 0,010 mol. Với 0,010 mol Ba(OH)2 thực sự đã tan trong cùng thể tích, lượng OH− lý tưởng là 0,020 mol. Không được lấy số mol chất rắn thêm vào làm số mol đã hòa tan khi chưa xét độ tan.
Bảng base yếu như NH3
NH3 là ví dụ cơ bản của base yếu theo Brønsted–Lowry: NH3 nhận proton từ nước, tạo NH4+ và OH− nhưng cân bằng không chuyển hoàn toàn sang phải.
| Base yếu | Biểu diễn trong nước | Ghi nhớ |
|---|---|---|
| NH3 (ammonia) | NH3 + H2O ⇌ NH4+ + OH− | Không chứa nhóm OH nhưng vẫn là base |
| CH3NH2 (methylamine) | CH3NH2 + H2O ⇌ CH3NH3+ + OH− | Base hữu cơ; mức độ phản ứng phụ thuộc Kb |
| CH3COO− (acetate) | CH3COO− + H2O ⇌ CH3COOH + OH− | Ion base yếu; có trong dung dịch muối acetate |
Trong một số sách, dung dịch ammonia được gọi tắt là “NH4OH”; cách viết này hữu ích ở mức sơ lược nhưng không nên coi NH4OH là một hydroxide phân li hoàn toàn giống NaOH. Dùng cân bằng NH3 + H2O ⇌ NH4+ + OH− sẽ đúng bản chất hơn.
Hydroxide ít tan cần tách hoà tan khỏi phân li
Độ tan mô tả lượng chất có thể hòa tan; độ mạnh base mô tả tính acid–base của phần chất tồn tại trong môi trường nghiên cứu. Đây là hai cân bằng có thể cùng xảy ra nhưng không giống nhau:
Ca(OH)2(rắn) ⇌ Ca2+(aq) + 2OH−(aq).
Giới hạn lượng Ca(OH)2 đi vào dung dịch đến từ cân bằng hòa tan; các ion của phần đã tan tồn tại dưới dạng điện li. Vì thế không gọi Ca(OH)2 “base yếu” chỉ vì không tan tốt như NaOH. Tương tự, Cu(OH)2 và Fe(OH)3 rất ít tan, nhưng không thể suy một giá trị Kb hay xếp hạng base chỉ từ kết tủa quan sát được. Cần mô hình và số liệu cân bằng phù hợp nếu muốn so sánh định lượng.
Trong chương trình phổ thông, base và kiềm được phân biệt theo cách dùng và tính tan. Đây là mối liên hệ hữu ích khi tra bảng, nhưng không thay thế việc xác định độ mạnh.
Cân bằng Kb khi xét base yếu
Với một base yếu trung hòa B, cân bằng B + H2O ⇌ BH+ + OH− có hằng số gần đúng theo nồng độ trong dung dịch loãng: Kb = [BH+][OH−]/[B]. Nước không xuất hiện trong biểu thức vì là dung môi. Với ammonia ở 25°C, dùng Kb ≈ 1,8 × 10−5.
Ví dụ có lời giải: dung dịch NH3 ban đầu C = 0,0100 mol/L; giả thiết 25°C, dung dịch đủ loãng để coi hoạt độ gần bằng nồng độ, bỏ qua tự điện li của nước. Đặt x = [NH4+] = [OH−] tại cân bằng. Khi ấy [NH3] = 0,0100 − x và:
1,8 × 10−5 = x²/(0,0100 − x) ⇒ x² + (1,8 × 10−5)x − 1,8 × 10−7 = 0.
Nghiệm dương: x ≈ 4,15 × 10−4 mol/L. Suy ra pOH ≈ 3,38, pH ≈ 10,62 khi lấy pKw ≈ 14 ở 25°C. Kiểm ngược: x/(0,0100) ≈ 4,15%, chứng tỏ phần lớn NH3 chưa nhận proton. Giá trị là xấp xỉ theo mô hình lý tưởng, không phải kết quả đo mẫu thực tế.
Để đọc đúng mũi tên một chiều và cân bằng thuận nghịch, xem bảng phương trình điện li thường gặp. Không dùng một mũi tên một chiều cho phản ứng NH3 với nước khi đang xét Kb.
So sánh dung dịch cùng nồng độ
So sánh hai dung dịch NaOH và NH3 đều có nồng độ ban đầu 0,0100 mol/L, ở 25°C và dùng mô hình dung dịch loãng. NaOH là base mạnh nên [OH−] ≈ 0,0100 mol/L, pOH ≈ 2,00 và pH ≈ 12,00. Với NH3 cùng nồng độ, phần trước cho pH ≈ 10,62 do cân bằng chỉ tạo một phần OH−.
| Dung dịch | [OH−] ước tính (mol/L) | pH gần đúng, 25°C | Giải thích |
|---|---|---|---|
| NaOH 0,0100 M | 1,00 × 10−2 | 12,00 | Phân li gần như hoàn toàn |
| NH3 0,0100 M | 4,15 × 10−4 | 10,62 | Cân bằng tạo OH− một phần |
Hai con số không có nghĩa “base mạnh luôn có pH 12” hoặc “base yếu luôn có pH 10,62”. Khi thay đổi nồng độ, nhiệt độ, ion khác hay môi trường dung môi, pH thay đổi. So pH chỉ có ý nghĩa khi điều kiện so sánh tương đương.
Sai lầm khi dùng công thức OH như một tiêu chí duy nhất
Một cách phân loại máy móc thường sai là “có nhóm OH ⇒ base mạnh”, “không có OH ⇒ không phải base”, hoặc “không tan ⇒ base yếu”. NH3 không chứa OH vẫn nhận proton; Ca(OH)2 ít tan nhưng phần đã tan điện li mạnh. Các ion như CH3COO− cũng có thể làm dung dịch mang tính base do nhận proton từ nước.
Không đồng nhất mạnh/yếu với đậm đặc/loãng hoặc mức độ nguy hiểm. NaOH loãng vẫn là base mạnh; ammonia là base yếu nhưng có thể gây kích ứng và cần bảo hộ. Khi giải bài tập, luôn xác định chất đã hòa tan, số OH− theo công thức, mức điện li và điều kiện nhiệt độ trước khi kết luận.



