Acid mạnh là acid chuyển proton cho nước gần như hoàn toàn ở nấc đang xét; acid yếu chỉ điện li một phần và có cân bằng. Sự phân loại này không đồng nghĩa nồng độ cao/thấp hay an toàn/nguy hiểm. Ví dụ HCl là acid mạnh trong nước, còn CH3COOH là acid yếu. Với acid nhiều nấc, phải xét riêng từng nấc.
Bảng acid mạnh trong dung dịch nước
Những acid mạnh thường gặp theo nấc đầu trong dung dịch nước loãng được liệt kê dưới đây; giá trị “mạnh” mang ý nghĩa trong môi trường nước, không phải ở mọi dung môi.
| Acid | Tên | Phương trình trong nước (nấc mạnh được xét) | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| HCl | Hydrochloric | HCl + H2O → H3O+ + Cl− | Một nấc mạnh |
| HBr | Hydrobromic | HBr + H2O → H3O+ + Br− | Một nấc mạnh |
| HI | Hydroiodic | HI + H2O → H3O+ + I− | Một nấc mạnh |
| HNO3 | Nitric | HNO3 + H2O → H3O+ + NO3− | Có tính oxi hóa |
| HClO4 | Perchloric | HClO4 + H2O → H3O+ + ClO4− | Không dùng làm thí nghiệm phổ thông |
| H2SO4 | Sulfuric | H2SO4 + H2O → H3O+ + HSO4− | Nấc thứ hai còn cân bằng |
Bảng acid yếu và các cân bằng điển hình
Acid yếu có cân bằng điện li, có thể minh họa bằng ký hiệu ⇌. Dưới đây là đại diện phổ thông, không phải toàn bộ danh sách hay thứ tự nguy cơ.
| Acid | Sơ đồ điện li nấc xét | Điểm cần nhớ |
|---|---|---|
| CH3COOH | CH3COOH + H2O ⇌ H3O+ + CH3COO− | Acid acetic một proton acid thông thường |
| HF | HF + H2O ⇌ H3O+ + F− | Yếu về điện li nhưng nguy hiểm cao |
| H3PO4 | H3PO4 + H2O ⇌ H3O+ + H2PO4− | Ba nấc, không nấc nào mặc nhiên hoàn toàn |
| H2CO3 | H2CO3 + H2O ⇌ H3O+ + HCO3− | Hệ acid carbonic liên hệ CO2 hòa tan |
Acid nhiều nấc không có mọi nấc mạnh như nhau
H2SO4 có nấc một mạnh trong nước nhưng nấc hai: HSO4− + H2O ⇌ H3O+ + SO42− là cân bằng. Không tính [H+] = 2C cho mọi dung dịch H2SO4 mà không xét nồng độ và nấc hai.
H3PO4 có ba nấc; nấc sau yếu hơn nấc đầu trong điều kiện nước thông thường. Cần phân biệt “số proton có thể cho” với “số proton cho hoàn toàn ở một nồng độ xác định”.
Độ mạnh khác nồng độ và nguy cơ
Độ mạnh mô tả cân bằng điện li; nồng độ đo lượng acid trong dung dịch; mức nguy cơ phụ thuộc hóa chất, nồng độ, điều kiện và cơ chế độc tính/ăn mòn. Một lượng HF loãng vẫn cần được xử lý như hóa chất nguy hiểm, còn HCl rất loãng không biến thành acid yếu.
Để đọc các đặc trưng phản ứng rộng hơn, xem phản ứng của acid. Không có suy luận an toàn chỉ từ bảng mạnh/yếu; không nếm, không thử bằng da và không tự pha loãng acid mạnh.
So pH hai acid cùng nồng độ theo giả thiết
Giả sử hai dung dịch nước ở 25°C cùng nồng độ danh nghĩa 0,100 mol/L, đủ loãng để dùng gần đúng hoạt độ ≈ nồng độ. Với HCl điện li hoàn toàn, [H3O+] ≈ 0,100 mol/L nên pH ≈ 1,00.
Với CH3COOH, dùng Ka ≈ 1,8 × 10−5 ở 25°C (giá trị tham khảo), đặt x = [H3O+] cân bằng: Ka = x²/(0,100 − x). Giải x = (−Ka + √(Ka² + 4Ka×0,100))/2 ≈ 0,00133 mol/L, pH ≈ 2,88. Kiểm: x/0,100 ≈ 1,33%, phù hợp tính điện li một phần. Mô hình hoạt độ lý tưởng cho kết quả gần đúng, không đồng nhất hoàn toàn với giá trị đo thực tế. Cách tính pH phải dựa cả nồng độ và điện li.
Chọn phương trình điện li đúng
HCl, HNO3 thường biểu diễn mũi tên một chiều khi phản ứng với nước theo nấc đầu; CH3COOH, HF và H3PO4 dùng ⇌ để thể hiện cân bằng. HSO4− ⇌ H+ + SO42− trong dạng rút gọn có cân bằng dù H2SO4 được gọi acid mạnh.
Bài tập tự kiểm: (1) Một acid yếu đậm đặc có thể nguy hiểm không? Có. (2) Acid mạnh 0,001 M có nồng độ cao không? Không. (3) H2SO4 0,10 M có thể tính pH như acid một nấc mạnh rồi nhân đôi chính xác không? Không, cần cân bằng nấc hai và giới hạn gần đúng.



