Bỏ qua điều hướng

pH là gì? Thang pH, cách tính, ý nghĩa và ví dụ trong hoá học

Minh hoạ pH là gì? Thang pH, cách tính, ý nghĩa và ví dụ trong hoá học

pH là thước đo tính acid–base của một dung dịch, được định nghĩa theo hoạt độ ion hydrogen. Trong bài tập dung dịch nước loãng, người ta thường dùng gần đúng pH ≈ −log10[H3O+], với nồng độ biểu diễn bằng mol/L so với nồng độ chuẩn. Ở 25°C, nước tinh khiết trung tính có pH gần 7, nhưng 7 không phải mốc trung tính ở mọi nhiệt độ.

pH biểu thị trạng thái acid-base ra sao

pH thấp hơn giá trị trung tính tại cùng nhiệt độ cho biết dung dịch có tính acid; cao hơn là có tính base. Mỗi thay đổi một đơn vị pH thường tương ứng xấp xỉ mười lần về hoạt độ ion hydrogen. Không nên đồng nhất pH với “độ mạnh acid”: độ mạnh là tính chất điện li, còn pH còn phụ thuộc nồng độ và cân bằng khác.

Ví dụ hai dung dịch có pH 3 và 4: trong điều kiện so sánh phù hợp, hoạt độ H+ ở mẫu pH 3 lớn gấp 10 lần mẫu pH 4. Đó không phải khẳng định nồng độ mol của mọi acid trong hai mẫu chênh đúng 10 lần.

Công thức gần đúng và nồng độ H3O+

Định nghĩa chuẩn dùng pH = −log10a(H+), với a là hoạt độ không thứ nguyên. Với dung dịch nước đủ loãng, coi hoạt độ gần bằng [H3O+]/(1 mol/L), suy ra cách tính phổ thông: pH ≈ −log10([H3O+]/1 mol/L).

Đảo công thức gần đúng: [H3O+] ≈ 10−pH mol/L. Ví dụ pH ≈ 3 cho [H3O+] ≈ 10−3 mol/L. Cần giữ đủ chữ số có nghĩa phù hợp dữ kiện, tránh viết nồng độ có đơn vị bên trong logarithm như một định nghĩa chính xác.

Tính pH acid mạnh, base mạnh ở25°C

Giả sử HCl 10−3 mol/L trong nước ở 25°C, điện li gần như hoàn toàn, dung dịch đủ loãng và bỏ qua hiệu chỉnh hoạt độ: [H3O+] ≈ 10−3 mol/L, suy ra pH ≈ 3. Kiểm ngược: 10−3 mol/L ứng với 0,001 mol trong 1 L dung dịch.

Với NaOH 0,010 mol/L, giả sử phân li hoàn toàn và dung dịch đủ loãng, [OH−] ≈ 10−2 mol/L, pOH ≈ 2. Ở 25°C, pH + pOH ≈ 14 nên pH ≈ 12. Ngoài 25°C, không thay 14 vào công thức này một cách vô điều kiện.

Acid yếu không tính như điện li hoàn toàn

Acid yếu CH3COOH chỉ điện li một phần, vì thế không lấy trực tiếp nồng độ danh nghĩa C của acid làm [H3O+]. Cần tính từ hằng số Ka, bảng cân bằng và những giả thiết được đề bài cho.

Với acid rất loãng, chẳng hạn HCl danh nghĩa cỡ 10−8 mol/L ở 25°C, sự tự ion hóa của nước không thể bỏ qua: tổng [H3O+] không thể đơn giản coi bằng 10−8 mol/L rồi kết luận dung dịch acid có pH 8. Hướng xử lý đúng là giải cùng Kw và bảo toàn điện tích. Có thể so độ mạnh các acid ở bảng acid mạnh và acid yếu.

Trung tính phụ thuộc nhiệt độ và pH không bị giới hạn tuyệt đối0–14

pH trung tính theo nhiệt độ

Trung tính khi hoạt độ ion hydrogen và hydroxide tương ứng cân bằng nhau trong nước, còn tích ion của nước Kw phụ thuộc nhiệt độ. Vì vậy nước tinh khiết ở nhiệt độ khác 25°C có thể có pH trung tính khác 7; mẫu nước như vậy không tự động có tính acid hay base.

Dung dịch đặc và giới hạn gần đúng theo nồng độ

Với dung dịch đậm đặc, hoạt độ khác đáng kể nồng độ và phương trình pH ≈ −log C có thể không còn phù hợp. Thang 0–14 là khoảng dạy học quen thuộc cho nhiều dung dịch nước loãng ở 25°C, không phải giới hạn toán học tuyệt đối: trong các hệ đậm đặc, có thể gặp pH âm hoặc lớn hơn 14 theo điều kiện đo/định nghĩa thích hợp.

Đọc pH thực tế cùng điều kiện đo

Giấy chỉ thị vạn năng cho màu để ước lượng pH; máy đo pH hiệu chuẩn dùng để đo với độ chính xác cao hơn. Màu mẫu, độ đục và nền muối có thể làm giấy chỉ thị khó đọc. Mọi kết quả nên kèm nhiệt độ, nồng độ/ma trận và dụng cụ.

Trong trường hợp chỉ cần tra các dung dịch đời sống, bảng pH dung dịch thường gặp có giá trị tham khảo; pH của sản phẩm thực tế thay đổi theo thành phần, pha loãng và phương pháp đo. Không kết luận nồng độ hay danh tính hóa chất từ một số pH đơn lẻ.

Tài liệu tham khảo

Hồ sơ chuyên môn

Hồng Anh

Hồng Anh có bằng Cử nhân Sư phạm Hoá học và 5 năm kinh nghiệm giảng dạy Hoá học THPT tại các trung tâm gia sư. Từng theo học chuyên Hoá ở bậc phổ thông, Hồng Anh có nền tảng chuyên môn và kinh nghiệm hỗ trợ học sinh củng cố kiến thức, nhận diện lỗi thường gặp và luyện tập cách giải.

Hồ sơ này giới thiệu nền tảng chuyên môn của Hồng Anh. Thông tin về nguồn nội dung, việc sử dụng AI và phạm vi rà soát bài viết trên BTH được công bố tại trang Chính sách nội dung.

313 bài viết đã xuất bản