Bỏ qua điều hướng

Hằng số cân bằng là gì? Công thức Kc, ý nghĩa và bài tập ví dụ

Minh hoạ Hằng số cân bằng là gì? Công thức Kc, ý nghĩa và bài tập ví dụ

Hằng số cân bằng K thể hiện tỉ số giữa hoạt độ của sản phẩm và chất tham gia trong một phản ứng thuận nghịch ở nhiệt độ xác định. Ở phổ thông, thường dùng biểu thức Kc viết bằng nồng độ mol để gần đúng. K giúp đánh giá thành phần cân bằng và cùng thương số phản ứng Q dự đoán chiều phản ứng ròng.

Từ phương trình đến biểu thức Kc

Xét H2(g) + I2(g) ⇌ 2HI(g). Nếu sử dụng nồng độ mol theo gần đúng phổ thông: Kc = [HI]2/([H2][I2]), trong đó các nồng độ đều được đo ở cân bằng. Số mũ lấy từ hệ số cân bằng, không phải chỉ số nguyên tử trong công thức.

Với phản ứng tổng quát aA + bB ⇌ cC + dD, viết Kc gần đúng là [C]c[D]d/([A]a[B]b) khi các chất thuộc phạm vi mô hình nồng độ đã xác định. Hằng số nhiệt động đúng dùng hoạt độ không thứ nguyên, nên không gán đơn vị máy móc cho K chuẩn.

Vì sao chất rắn tinh khiết và dung môi thường được lược

Hoạt độ của chất rắn tinh khiết và chất lỏng tinh khiết ở trạng thái chuẩn được xem bằng 1; vì vậy chúng không xuất hiện tường minh trong biểu thức K. Nhưng khí, các chất tan và dung môi trong những trường hợp không lý tưởng có thể cần biểu thức hoạt độ đầy đủ.

Ví dụ CaCO3(s) ⇌ CaO(s) + CO2(g). Ở dạng cân bằng khí lý tưởng, Kp phụ thuộc áp suất riêng phần CO2 so với áp suất chuẩn; không nhân thêm nồng độ của hai chất rắn tinh khiết. Lược chất rắn không có nghĩa chất rắn “không tham gia phản ứng”.

Ý nghĩa K lớn hoặc nhỏ

Nếu K rất lớn trong một phản ứng viết theo chiều xác định, cân bằng thường nghiêng về phía sản phẩm; K rất nhỏ thường nghiêng về phía chất tham gia. Điều đó không cho biết tốc độ tiến tới cân bằng nhanh hay chậm. K phụ thuộc nhiệt độ và cách viết chiều/hệ số phản ứng.

Nếu Kc = 9,0 cho phản ứng H2 + I2 ⇌ 2HI ở nhiệt độ cho trước, giá trị lớn hơn 1 cho thấy biểu thức nồng độ thiên về HI, nhưng vẫn có thể còn H2 và I2. Trạng thái cân bằng hóa học là cân bằng động, không đồng nghĩa phản ứng dừng lại.

Q so với K để dự đoán chiều

Thương số phản ứng Qc có dạng biểu thức như Kc, nhưng dùng nồng độ tại thời điểm đang xét. Ở cùng nhiệt độ và quy ước: Q < K thì phản ứng có xu hướng ròng theo chiều thuận; Q > K thì chiều nghịch; Q = K thì hệ đang cân bằng theo mô hình.

Ví dụ ở nhiệt độ mà Kc = 9,0, một hỗn hợp có [HI] = 0,40 M, [H2] = 0,20 M, [I2] = 0,20 M. Qc = 0,402/(0,20 × 0,20) = 4,0 < 9,0 nên hệ có xu hướng tạo thêm HI. Để xem ảnh hưởng của thay đổi điều kiện, tham khảo chiều chuyển dịch cân bằng.

Đổi chiều hoặc hệ số làm K thay đổi ra sao

Khi đảo chiều phương trình, K của phản ứng mới là 1/K. Nếu nhân mọi hệ số lên n lần, K mới bằng Kn. Nếu chia hệ số cho n, K mới bằng K1/n. Các phép biến đổi này chỉ hợp lệ khi cùng nhiệt độ và hệ các hoạt độ/biểu thức tương ứng.

Ví dụ H2 + I2 ⇌ 2HI có K = 9,0, thì 2HI ⇌ H2 + I2 có K = 1/9. Nếu viết 2H2 + 2I2 ⇌ 4HI, K mới = 92 = 81. Kiểm ngược: đảo chiều lần nữa đưa về K = 9.

Tìm K từ bảng nồng độ cân bằng

Bài toán bảng cân bằng ở cùng nhiệt độ: Với H2(g) + I2(g) ⇌ 2HI(g), nồng độ cân bằng đo được: [H2] = 0,20 mol/L; [I2] = 0,20 mol/L; [HI] = 0,60 mol/L.

Chất Nồng độ cân bằng (mol/L) Số mũ trong biểu thức
H2 0,20 1 ở mẫu
I2 0,20 1 ở mẫu
HI 0,60 2 ở tử
  1. Thế vào: Kc = (0,60)2/(0,20 × 0,20).
  2. Tính tử số 0,36 và mẫu số 0,04, được Kc ≈ 9,0 theo biểu thức gần đúng của bài học.
  3. Kiểm ngược: 9,0 × 0,20 × 0,20 = 0,36 = (0,60)2.

Không gắn đơn vị cố định vào K nhiệt động. Nếu dữ liệu là nồng độ mol mà bài tập yêu cầu Kc biểu kiến, cần chỉ rõ quy ước và gần đúng đang dùng.

Tài liệu tham khảo

Hồ sơ chuyên môn

Hồng Anh

Hồng Anh có bằng Cử nhân Sư phạm Hoá học và 5 năm kinh nghiệm giảng dạy Hoá học THPT tại các trung tâm gia sư. Từng theo học chuyên Hoá ở bậc phổ thông, Hồng Anh có nền tảng chuyên môn và kinh nghiệm hỗ trợ học sinh củng cố kiến thức, nhận diện lỗi thường gặp và luyện tập cách giải.

Hồ sơ này giới thiệu nền tảng chuyên môn của Hồng Anh. Thông tin về nguồn nội dung, việc sử dụng AI và phạm vi rà soát bài viết trên BTH được công bố tại trang Chính sách nội dung.

313 bài viết đã xuất bản