Nguyên lý Le Chatelier là quy tắc dự đoán xu hướng chuyển dịch của một hệ đang cân bằng khi thay đổi điều kiện. Hệ sẽ có phản ứng ròng theo chiều làm giảm tác động của biến đổi, rồi đạt cân bằng mới nếu điều kiện phù hợp. Cần phân biệt nồng độ, nhiệt độ, áp suất và các trường hợp không gây chuyển dịch.
Xác định cân bằng và tác động bên ngoài
Bước đầu phải viết đúng phản ứng thuận nghịch cùng trạng thái. Ví dụ ở hệ tổng hợp ammonia: N2(g) + 3H2(g) ⇌ 2NH3(g), chiều thuận là tỏa nhiệt, ΔH < 0 theo điều kiện nêu. Vế trái có 4 mol khí theo hệ số; vế phải có 2 mol khí.
Chỉ dự đoán được chiều khi biết tác động cụ thể và các yếu tố còn giữ cố định. Thay đổi nhiệt độ làm thay đổi K, còn thay đổi nồng độ hoặc thể tích ở cùng nhiệt độ khiến thương số phản ứng Q lệch khỏi K, sau đó hệ phản ứng để tiến tới trạng thái mới.
Thay nồng độ chất trong cân bằng
Giữ nhiệt độ và thể tích không đổi, thêm N2 vào hệ cân bằng tổng hợp ammonia làm Q ban đầu giảm nếu các chất khác chưa đổi; hệ có xu hướng chuyển dịch thuận để tạo thêm NH3. Thêm NH3 có thể khiến hệ chuyển dịch nghịch để tiêu thụ một phần NH3.
“Chuyển dịch thuận” không có nghĩa toàn bộ N2 sẽ biến thành ammonia. Nếu thêm một chất mà chất đó không tham gia biểu thức Q trong điều kiện khảo sát, không được kết luận máy móc hệ sẽ chuyển dịch.
Nén hoặc giãn hệ khí theo số mol khí
Trong hệ khí lý tưởng, nén giảm thể tích ở nhiệt độ không đổi làm tăng áp suất riêng phần của các khí. Nếu tổng số mol khí theo hệ số khác nhau giữa hai vế, cân bằng có xu hướng dịch về phía ít mol khí hơn. Vì vậy, nén hệ N2 + 3H2 ⇌ 2NH3 có xu hướng thuận; giãn thể tích có xu hướng nghịch.
Nếu tổng hệ số khí hai vế bằng nhau, nén không tạo xu hướng chuyển dịch qua yếu tố số mol khí theo mô hình khí lý tưởng. Thay đổi áp suất bằng cách thêm khí trơ cũng cần biết điều kiện giữ thể tích hay giữ áp suất; không thể gộp vào một quy tắc.
Tăng nhiệt độ cần biết chiều thu nhiệt
Xét chiều thuận tổng hợp NH3 tỏa nhiệt, có thể coi nhiệt như “sản phẩm” để ghi nhớ: tăng nhiệt độ thuận lợi cho chiều thu nhiệt (chiều nghịch), giảm nhiệt độ thuận lợi cho chiều tỏa nhiệt (chiều thuận) về mặt cân bằng.
Đây là dự đoán vị trí cân bằng; không có nghĩa hạ nhiệt độ luôn tăng lượng ammonia thu được trong một thời gian cố định. Nhiệt độ thấp thường làm tốc độ phản ứng chậm, nên thiết kế công nghiệp phải cân bằng giữa động học và nhiệt động. Để xác định chiều nhiệt, xem nhiệt hóa học.
Chất xúc tác, chất rắn và khí trơ không áp dụng máy móc
Khí trơ khi giữ thể tích
Thêm khí trơ vào bình giữ nhiệt độ và thể tích cố định làm tăng áp suất tổng, nhưng áp suất riêng phần của N2, H2, NH3 không thay đổi (vì nRT/V của mỗi khí không đổi). Vì vậy, trong mô hình khí lý tưởng, cân bằng không chuyển dịch do thao tác này.
Khí trơ khi giữ áp suất
Nếu thêm khí trơ mà giữ nhiệt độ và áp suất tổng không đổi, thể tích tăng. Áp suất riêng phần của các khí phản ứng giảm; ở hệ tổng hợp ammonia, cân bằng có xu hướng về phía có nhiều mol khí hơn, tức chiều nghịch. Kết luận này khác trường hợp giữ thể tích.
Xúc tác không làm đổi vị trí cân bằng
Xúc tác làm hệ đạt cân bằng nhanh hơn nhưng không đổi K hay vị trí cân bằng khi nhiệt độ cố định. Tăng lượng một chất rắn tinh khiết có mặt trong cân bằng dị thể cũng không tự gây chuyển dịch nếu hoạt độ của pha rắn thuần không đổi, mặc dù loại bỏ hoàn toàn pha có thể làm thay đổi bài toán.
Bài hằng số cân bằng giải thích vì sao K chỉ thay đổi theo nhiệt độ đối với một phản ứng xác định.
Bài chọn chiều cho hệ tổng hợp NH3
Bài tập dự đoán: Hệ N2(g) + 3H2(g) ⇌ 2NH3(g) đã cân bằng, ΔH chiều thuận < 0. Lần lượt thực hiện từng tác động riêng khi những điều kiện khác phù hợp giữ nguyên:
| Tác động | Chiều dự đoán | Lý do |
|---|---|---|
| Tăng nồng độ N2 ở T,V không đổi | Thuận | Tiêu thụ một phần N2 thêm vào |
| Nén ở T không đổi | Thuận | 2 mol khí ở vế sản phẩm ít hơn 4 mol vế chất tham gia |
| Tăng nhiệt độ | Nghịch | Chiều nghịch thu nhiệt |
| Thêm xúc tác | Không chuyển dịch | Thay tốc độ đạt cân bằng, không thay K |
| Thêm Ar, T và V không đổi | Không chuyển dịch | Áp suất riêng phần các chất phản ứng không đổi |
| Thêm Ar, T và p tổng không đổi | Nghịch | Thể tích tăng, ưu tiên phía nhiều mol khí |
Kiểm từng dòng bằng cách nêu rõ T, V hay p được giữ cố định; nếu thiếu điều kiện, không nên đoán. Đây là dự đoán định tính, không thay cho tính toán lượng cân bằng thực tế.



