Nhiệt hoá học nghiên cứu nhiệt và biến thiên enthalpy gắn với phản ứng hoá học hoặc biến đổi vật chất. Công cụ quan trọng là phương trình nhiệt hoá học: ghi phương trình có trạng thái chất, lượng phản ứng và giá trị ΔH. Nhờ đó có thể tính nhiệt của một lượng chất và kết hợp các phản ứng theo định luật Hess.
Hệ, môi trường và trao đổi nhiệt
Trước khi tính, xác định ranh giới giữa hệ và môi trường. Nhiệt q là năng lượng truyền do chênh lệch nhiệt độ; q dương khi hệ nhận nhiệt và âm khi hệ truyền nhiệt. Đơn vị thường gặp là kJ, nhưng dấu và lượng nhiệt chỉ có ý nghĩa nếu đã định nghĩa hệ.
Nội năng U có thể thay đổi do nhiệt và công: ΔU = q + w (quy ước w dương khi môi trường làm công lên hệ). Không nên đồng nhất nhiệt với nhiệt độ: nhiệt độ là thông số trạng thái, không phải lượng nhiệt chuyển giao.
Enthalpy và ΔH ở áp suất không đổi
Enthalpy H = U + pV. Với quá trình ở áp suất không đổi và không có dạng công đáng kể khác công giãn nở, qp = ΔH. Trong một chiều phản ứng đã xác định, ΔH = Hsản phẩm − Htham gia.
- Nếu ΔH âm, hệ truyền nhiệt ra ngoài: phản ứng tỏa nhiệt.
- Nếu ΔH dương, hệ nhận nhiệt từ môi trường.
- ΔH phụ thuộc trạng thái đầu, cuối và cách viết phương trình; không cho biết trực tiếp tốc độ phản ứng.
Đọc phương trình nhiệt hoá học cùng trạng thái chất
Ví dụ minh họa nhiệt hóa học: H2(g) + 1/2O2(g) → H2O(l), ΔH = −286 kJ theo số liệu đề cho cho một mol H2 phản ứng. Nếu sản phẩm được viết H2O(g), nhiệt phản ứng khác vì hơi nước và nước lỏng có enthalpy không giống nhau.
Khi phương trình ghi hệ số phân số, có thể nhân toàn bộ hệ số để được hệ số nguyên. Nhưng lúc đó phải nhân cả ΔH theo cùng tỉ lệ. So với phản ứng thu nhiệt, dấu sẽ đảo khi chiều trao đổi nhiệt đảo.
Đổi chiều, nhân hệ số và áp dụng Hess
Quy tắc Hess: ΔH chỉ phụ thuộc trạng thái đầu và cuối, vì vậy nếu cộng các phương trình tạo thành phản ứng đích thì cộng các ΔH tương ứng. Đảo chiều một phương trình phải đổi dấu ΔH; nhân hệ số lên k lần thì nhân ΔH lên k lần.
Bài Hess (dữ kiện giả định): (1) A → B, ΔH1 = +40 kJ; (2) B → C, ΔH2 = −90 kJ, cả hai ứng với cùng lượng phản ứng đã biểu diễn. Cộng hai phương trình và khử B xuất hiện hai vế được A → C. Khi đó ΔH = +40 + (−90) = −50 kJ. Kiểm dấu: chặng thứ hai tỏa nhiều nhiệt hơn chặng đầu thu vào.
Đảo (2) thành C → B thì ΔH = +90 kJ; đây là phép kiểm nhanh để không nhầm dấu. Với dữ liệu thực, chỉ được cộng các phương trình khi hệ số, trạng thái và điều kiện khớp nhau.
Tính từ enthalpy tạo thành cho sẵn
Dữ kiện enthalpy tạo thành chuẩn giả định ở cùng nhiệt độ, đơn vị kJ/mol: ΔHf°(A) = −100; ΔHf°(B) = −150; ΔHf°(C) = −80. Xét phản ứng hình thức A + B → C với hệ số đều 1.
- Tổng enthalpy tạo thành sản phẩm: −80 kJ.
- Tổng enthalpy tạo thành chất tham gia: (−100) + (−150) = −250 kJ.
- ΔHr° = [−80] − [−250] = +170 kJ cho phương trình đã viết. Kiểm: kết quả dương tức hệ nhận nhiệt.
Công thức tổng quát là ΔHr° = ΣνΔHf°(sản phẩm) − ΣνΔHf°(chất tham gia), trong đó ν là hệ số. Các con số ở ví dụ này là dữ kiện bài tập giả định, không phải bảng tra chất A/B/C.
Trạng thái chuẩn không tự ấn định nhiệt độ
Ký hiệu ° chỉ trạng thái chuẩn, được xác định bằng áp suất, hoạt độ hoặc nồng độ chuẩn tương ứng; không tự quy định nhiệt độ phải là 298,15 K. Nhiều bảng công bố ΔH° ở 298,15 K vì đó là nhiệt độ tham chiếu thường dùng, nhưng khi đọc bài toán vẫn phải kiểm nhiệt độ ghi kèm.
Đối với khí, áp suất chuẩn thông dụng theo IUPAC là 1 bar. Không nhầm với điều kiện chuẩn của bảng thể tích mol khí. Khi tổng hợp số liệu từ nhiều bảng, phải đảm bảo cùng nhiệt độ, áp suất chuẩn và trạng thái vật chất.



