Phản ứng toả nhiệt là phản ứng hoá học truyền nhiệt từ hệ phản ứng ra môi trường. Nếu xét ở áp suất không đổi và chỉ có công giãn nở, biến thiên enthalpy của phản ứng ΔH < 0. Không phải phản ứng nào tỏa nhiệt cũng tự bắt đầu ngay: nhiều phản ứng cháy vẫn cần tia lửa để khởi động.
Chọn hệ và môi trường trước khi nói toả nhiệt
Muốn xác định chiều truyền nhiệt, trước hết chọn hệ là phần chất đang phản ứng, còn môi trường gồm bình đựng và không gian bên ngoài. Khi nhiệt đi từ hệ ra môi trường, nói hệ toả nhiệt. Việc nhiệt kế trong cốc tăng là dấu hiệu hữu ích, nhưng cần xét mất nhiệt, trao đổi nhiệt với không khí và các quá trình vật lý đi kèm.
Ví dụ, cốc có phản ứng trung hòa acid–base thường ấm lên nếu nhiệt thoát ra môi trường cốc. Ngược lại, nhiệt độ hệ có thể vẫn ổn định khi liên tục lấy nhiệt ra; vì vậy không thể dựa riêng vào cảm giác nóng/lạnh để kết luận dấu của ΔH.
Đọc dấu ΔH và sơ đồ năng lượng
Trên sơ đồ enthalpy, mức của chất tham gia cao hơn mức sản phẩm đối với phản ứng tỏa nhiệt. Ta tính ΔH = Hsản phẩm − Htham gia, nên ΔH mang dấu âm. Sơ đồ này mô tả chênh lệch hai mức năng lượng, không cho biết phản ứng tiến triển nhanh đến đâu.
| Tiêu chí | Tỏa nhiệt | Thu nhiệt |
|---|---|---|
| Chiều truyền nhiệt | Từ hệ ra môi trường | Từ môi trường vào hệ |
| Dấu ΔH ở áp suất không đổi | Âm | Dương |
| Mức enthalpy sản phẩm | Thấp hơn chất tham gia | Cao hơn chất tham gia |
Đối chiếu với phản ứng thu nhiệt sẽ thấy dấu ΔH và chiều truyền nhiệt đảo ngược, nhưng cả hai loại phản ứng đều có thể cần điều kiện để xảy ra.
Ví dụ đốt nhiên liệu và trung hoà
Phản ứng đốt methane khi có đủ oxygen: CH4(g) + 2O2(g) → CO2(g) + 2H2O(l). Đây là ví dụ tỏa nhiệt; trạng thái nước lỏng được ghi rõ bởi nhiệt phản ứng sẽ khác nếu nước ở trạng thái hơi. Nhiên liệu chỉ cháy khi có tác nhân khởi động và điều kiện thích hợp; không thử với khí dễ cháy tại nhà.
Ví dụ trung hòa trong dung dịch loãng: HCl(aq) + NaOH(aq) → NaCl(aq) + H2O(l). Nhiệt độ dung dịch thường tăng khi phản ứng được thực hiện trong dụng cụ cách nhiệt tương đối. Mức tăng quan sát được còn phụ thuộc nồng độ và nhiệt dung của dung dịch, không phải công thức để tự suy ra ΔH.
Vì sao phản ứng toả nhiệt vẫn cần khơi mào
Trước khi tạo sản phẩm, các chất phải trải qua những cấu hình năng lượng cao của quá trình phản ứng. Năng lượng hoạt hoá là đại lượng liên quan đến rào cản tốc độ đó; nó khác ΔH giữa trạng thái đầu và trạng thái cuối.
Đốt methane là phản ứng tỏa nhiệt nhưng cần mồi lửa thích hợp để vượt qua rào động học. Sau khi đã khởi động trong điều kiện có đủ oxygen, nhiệt tỏa ra có thể duy trì vùng phản ứng. Không suy rằng ΔH càng âm thì phản ứng xảy ra càng nhanh.
Tính nhiệt khi thay đổi lượng chất
Bài toán có dữ kiện: Đề cho phương trình đốt methane ở điều kiện xác định có ΔH = −890 kJ cho 1 mol CH4 phản ứng và tạo nước lỏng. Nếu có 0,250 mol CH4 cháy hoàn toàn, khí oxygen dư, tính nhiệt trao đổi của hệ ở cùng điều kiện.
- Tỉ lệ lượng methane: 0,250 mol / 1 mol = 0,250.
- Biến thiên enthalpy: ΔH = 0,250 × (−890) = −222,5 kJ.
- Hệ tỏa ra 222,5 kJ nếu quá trình diễn ra đúng như dữ kiện. Đổi dấu thành dương sẽ mô tả sai chiều truyền nhiệt.
Kiểm tra: lượng phản ứng chỉ bằng một phần tư nên độ lớn nhiệt cũng là một phần tư 890 kJ. Giá trị −890 kJ/mol ở đây là dữ kiện bài toán, không dùng như hằng số chung cho mọi trạng thái và điều kiện.



