Bỏ qua điều hướng

Phản ứng trung hoà là gì? Bản chất acid-base, ví dụ và bài tập

Minh hoạ Phản ứng trung hoà là gì? Bản chất acid-base, ví dụ và bài tập

Phản ứng trung hòa là một phản ứng acid–base trong đó chất cho proton phản ứng với chất nhận proton. Trong hệ acid mạnh–hydroxide mạnh thường gặp, ion H3O+ và OH− tạo nước; sản phẩm phân tử nhiều trường hợp là muối và nước. Tuy nhiên, NH3 + HCl → NH4Cl là một phản ứng acid–base tạo muối mà không bắt buộc viết nước trong phương trình phân tử.

Bản chất trung hoà theo trao đổi proton

Theo Brønsted–Lowry, quá trình trung hòa là sự chuyển proton từ acid sang base. Với dung dịch HCl và NaOH, có thể viết H3O+ + OH− → 2H2O; Na+ và Cl− là ion khán giả. Ở mức phổ thông thường rút gọn H+ + OH− → H2O.

Chỉ dùng phương trình ion rút gọn này cho hệ có acid mạnh và base cung cấp OH− phù hợp. Với acid yếu hoặc base yếu, chất chưa điện li phải được giữ đúng trong phương trình.

Bảng phản ứng acid và base thường gặp

Bảng dùng cho các chất tinh khiết/dung dịch phù hợp điều kiện, hệ số là tỉ lệ mol phản ứng. Đây là bản tổng hợp để tra và đối chiếu khi làm bài.

Hệ acid–base Phương trình phân tử đã cân bằng Lưu ý
HCl / NaOH HCl + NaOH → NaCl + H2O Tỉ lệ 1 : 1
HCl / Ca(OH)2 2HCl + Ca(OH)2 → CaCl2 + 2H2O 2 mol HCl cho 1 mol base
H2SO4 / NaOH H2SO4 + 2NaOH → Na2SO4 + 2H2O Trung hòa hoàn toàn thành sulfate
CH3COOH / NaOH CH3COOH + NaOH → CH3COONa + H2O Acid yếu; muối có thể gây pH > 7
NH3 / HCl NH3 + HCl → NH4Cl Không cần xuất hiện nước
H2SO4 / Ba(OH)2 H2SO4 + Ba(OH)2 → BaSO4↓ + 2H2O Có kết tủa BaSO4

Phương trình ion ở hệ mạnh và yếu

Với acid acetic yếu, phương trình ion rút gọn là CH3COOH + OH− → CH3COO− + H2O. Không viết CH3COOH tách hoàn toàn thành H+ và CH3COO− ở vế phản ứng ban đầu.

Với ammonia trong nước: NH3 + H3O+ → NH4+ + H2O. Dạng biểu diễn acid–base này giúp thấy ion ammonium tạo ra từ một base không chứa OH.

Tỉ lệ mol khi acid hoặc base nhiều nấc

H2SO4 có hai proton acid theo mô hình phổ thông; để trung hòa hoàn toàn bằng NaOH cần 2 mol NaOH trên 1 mol H2SO4. Với một mol NaOH trên một mol H2SO4 có thể thu NaHSO4 theo phản ứng tạo muối acid, tùy điều kiện.

H3PO4 có thể tạo NaH2PO4, Na2HPO4 hoặc Na3PO4 theo mức trung hòa, với các tỉ lệ mol H3PO4 : NaOH lần lượt 1:1, 1:2, 1:3 ở phương trình tổng quát. Nhưng các cân bằng trong dung dịch phụ thuộc pH; không coi ba nấc điện li hoàn toàn như nhau.

Base như Ca(OH)2 có 2 nhóm OH, còn Al(OH)3 có thể có phản ứng lưỡng tính khi môi trường thay đổi. Bài tập phải ghi rõ chất đầu, sản phẩm yêu cầu và điều kiện thay vì chỉ áp dụng công thức “số H × số OH” máy móc.

Tính chất dư,nồng độ và môi trường sau phản ứng

Trước tiên đổi V(mL) sang V(L), tính n = CM × V, so theo hệ số cân bằng, xác định chất hết/dư. Nếu acid mạnh còn dư, có thể tính [H3O+] gần đúng từ số mol dư chia thể tích dung dịch cuối (với giả thiết thể tích cộng và dung dịch loãng).

Nếu acid yếu đã trung hòa đúng số mol bằng base mạnh, dung dịch muối thu được vẫn có thể base do thủy phân anion. Vì vậy “phản ứng đủ tỉ lệ” không bảo đảm pH cuối luôn bằng 7. Khi cần tính lượng chất còn lại, dùng quy tắc trong cách tính nồng độ mol cho thể tích sau phản ứng.

Trung hoà và điểm tương đương trong chuẩn độ

Điểm tương đương là lúc lượng thuốc thử thêm đúng tỉ lệ phản ứng với lượng chất phân tích theo phương trình. Với HCl–NaOH ở 25°C và hệ lý tưởng loãng, điểm tương đương có pH xấp xỉ 7; với CH3COOH–NaOH, điểm tương đương thường có pH > 7 vì acetate thủy phân.

Điểm kết thúc màu chỉ thị là dấu hiệu quan sát, không đồng nhất tuyệt đối với điểm tương đương. Khi chuẩn độ cần chọn khoảng đổi màu nằm trong vùng pH biến thiên dốc của đường cong tương ứng.

Bài tập có lời giải

Bài 1 — Xác định chất dư. Trộn 50,0 mL HCl 0,100 mol/L với 20,0 mL NaOH 0,100 mol/L ở 25°C. Giả sử thể tích cộng được, phản ứng hoàn toàn và dung dịch đủ loãng để dùng gần đúng nồng độ. Ban đầu n(HCl) = 0,0500 × 0,100 = 0,00500 mol; n(NaOH) = 0,0200 × 0,100 = 0,00200 mol. Tỉ lệ 1:1 nên acid dư 0,00300 mol.

V cuối = 0,0700 L, [H3O+] ≈ 0,00300/0,0700 = 0,04286 mol/L. pH ≈ −log10(0,04286) = 1,37. Kiểm ngược: n acid ban đầu = 0,00200 mol đã phản ứng + 0,00300 mol còn dư.

Bài 2 — Trung hòa hoàn toàn acid hai nấc. Có 0,010 mol H2SO4, cần n(NaOH) = 2 × 0,010 = 0,020 mol để hình thành Na2SO4 theo phương trình tổng. Nếu NaOH 0,200 mol/L thì V = 0,020/0,200 = 0,100 L = 100 mL. Kiểm ngược: 0,100 L × 0,200 mol/L = 0,020 mol NaOH.

Tài liệu tham khảo

Hồ sơ chuyên môn

Hồng Anh

Hồng Anh có bằng Cử nhân Sư phạm Hoá học và 5 năm kinh nghiệm giảng dạy Hoá học THPT tại các trung tâm gia sư. Từng theo học chuyên Hoá ở bậc phổ thông, Hồng Anh có nền tảng chuyên môn và kinh nghiệm hỗ trợ học sinh củng cố kiến thức, nhận diện lỗi thường gặp và luyện tập cách giải.

Hồ sơ này giới thiệu nền tảng chuyên môn của Hồng Anh. Thông tin về nguồn nội dung, việc sử dụng AI và phạm vi rà soát bài viết trên BTH được công bố tại trang Chính sách nội dung.

313 bài viết đã xuất bản