Bảng phương trình ion rút gọn thể hiện những ion hoặc phân tử thật sự thay đổi trong một phản ứng dung dịch. Để viết đúng, không thể chỉ gạch bớt các công thức “giống nhau”: cần xác định chất nào điện li mạnh và tan, viết phương trình ion đầy đủ, sau đó loại các ion khán giả xuất hiện ở cả hai vế.
Chọn chất được tách thành ion
Trong phạm vi dung dịch nước, thường tách thành ion các muối tan, acid mạnh và base mạnh đã hòa tan. Giữ nguyên kết tủa, chất khí, nước và acid yếu như CH3COOH. Phản ứng với chất điện li yếu phải xét bản chất acid–base, không tách cơ học theo công thức.
| Loại chất trong phương trình | Cách thể hiện ở bước ion đầy đủ | Ví dụ |
|---|---|---|
| Muối tan | Tách ion | NaCl(aq) → Na+(aq) + Cl−(aq) |
| Acid mạnh | Tách theo quy ước dung dịch loãng | HCl(aq) → H+(aq) + Cl−(aq) |
| Base mạnh tan | Tách ion | NaOH(aq) → Na+(aq) + OH−(aq) |
| Kết tủa, khí và nước | Giữ dạng phân tử/công thức pha | AgCl(s), CO2(g), H2O(l) |
| Acid yếu | Giữ nguyên | CH3COOH(aq) |
Muốn xác định chất điện li mạnh, yếu và cân bằng tan, có thể đối chiếu bảng phương trình điện li. Dùng trạng thái (aq), (s), (g), (l) giúp tránh tách nhầm một chất rắn ít tan.
Quy trình viết đầy đủ rồi bỏ ion khán giả
Ví dụ đầy đủ: trộn dung dịch AgNO3 và NaCl ở điều kiện tạo kết tủa AgCl.
- Phương trình phân tử: AgNO3(aq) + NaCl(aq) → AgCl(s) + NaNO3(aq).
- Phương trình ion đầy đủ: Ag+(aq) + NO3−(aq) + Na+(aq) + Cl−(aq) → AgCl(s) + Na+(aq) + NO3−(aq).
- Gạch ion khán giả: Na+ và NO3− xuất hiện với số lượng bằng nhau ở hai vế.
- Phương trình ion rút gọn: Ag+(aq) + Cl−(aq) → AgCl(s).
Tổng điện tích vế trái là +1 − 1 = 0, vế phải 0. Có một Ag và một Cl ở mỗi vế. Không được bỏ những ion chỉ vì chúng “không nhìn thấy”, mà phải chứng minh chúng không đổi ở cả hai vế.
Bảng tạo kết tủa
Bảng dưới đây cho những phản ứng kết tủa thông dụng. Các phương trình rút gọn giả thiết các ion tương ứng cùng tồn tại trong dung dịch nước và nồng độ đủ để kết tủa hình thành.
| Ion tham gia | Phương trình ion rút gọn | Chất rắn |
|---|---|---|
| Ag+ và Cl− | Ag+ + Cl− → AgCl(s) | AgCl trắng |
| Ba2+ và SO42− | Ba2+ + SO42− → BaSO4(s) | BaSO4 trắng |
| Cu2+ và OH− | Cu2+ + 2OH− → Cu(OH)2(s) | Cu(OH)2 xanh lam |
| Fe3+ và OH− | Fe3+ + 3OH− → Fe(OH)3(s) | Fe(OH)3 nâu đỏ |
| Ca2+ và CO32− | Ca2+ + CO32− → CaCO3(s) | CaCO3 trắng |
Nếu dung dịch rất loãng hoặc có chất tạo phức, chất rắn có thể không xuất hiện như bảng đơn giản. Vì vậy không lấy phương trình rút gọn làm bằng chứng chắc chắn cho mọi điều kiện thí nghiệm.
Bảng trung hoà và tạo khí
Tạo nước trong trung hòa acid mạnh–base mạnh có thể viết theo quy ước phổ thông H+ + OH− → H2O. Viết tường minh nước là dung môi: H3O+ + OH− → 2H2O.
Acid yếu không tách toàn phần: phản ứng acetic acid với NaOH có phương trình ion rút gọn:
Phương trình: CH3COOH + OH− → CH3COO− + H2O
Đừng viết H+ + OH− → H2O cho trường hợp này rồi coi CH3COOH đã điện li hết từ đầu. Phản ứng trung hòa giúp kéo cân bằng điện li của acid yếu, nhưng đó là bản chất khác với một acid mạnh phân li gần như hoàn toàn.
| Quá trình tạo khí | Phương trình ion rút gọn | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Carbonate với acid | CO32− + 2H+ → CO2 + H2O | Tạo khí CO2 và nước |
| Hydrogencarbonate với acid | HCO3− + H+ → CO2 + H2O | Tạo khí CO2 và nước |
Các phương trình tạo khí dùng để giải thích ion đã thay đổi, không phải hướng dẫn tạo khí tại nhà.
Kiểm bảo toàn nguyên tố và điện tích
Một phương trình ion đúng phải bảo toàn số nguyên tử mỗi nguyên tố và tổng điện tích ở hai vế. Chẳng hạn:
- Ba2+ + SO42− → BaSO4(s): điện tích +2 + (−2) = 0; vế phải 0.
- CO32− + 2H+ → CO2 + H2O: điện tích −2 + 2 = 0; C 1, H 2, O 3 đều được giữ.
- Fe3+ + 3OH− → Fe(OH)3(s): điện tích +3 − 3 = 0; Fe 1, O 3, H 3 ở cả hai vế.
Kiểm cả hệ số: Ca2+ + Cl− → CaCl2 sai vì vế trái điện tích +1, vế phải 0; cần có hai ion Cl− nếu chỉ xét hình thức ghép ion. Trong nước, CaCl2 là muối tan nên không nên dùng hướng ghép ion đó để mô tả kết tủa.
Những chất không tách và phản ứng không có ion ròng
Khi trộn dung dịch NaCl và KNO3, mọi ion Na+, K+, Cl−, NO3− đều có mặt trước và sau. Sau khi triệt tiêu không còn phương trình ion rút gọn mô tả biến đổi hóa học. Không cố tạo phản ứng mới chỉ bằng cách đổi chỗ cation–anion.
Trong phản ứng trao đổi phải xét sản phẩm kết tủa, khí, nước hoặc chất điện li yếu; nếu thiếu biến đổi ròng thì không có phản ứng ion rút gọn thích hợp. Trường hợp các chất không tan, chất khí, acid yếu hay nước, giữ nguyên công thức khi viết phương trình ion đầy đủ thay vì tự tách thành các ion không được chứng minh.
Bài tự kiểm: Viết phương trình ion rút gọn khi trộn BaCl2 và Na2SO4. Đáp án: Ba2+(aq) + SO42−(aq) → BaSO4(s). Kiểm điện tích: 0–0; nguyên tố Ba 1, S 1, O 4 ở hai vế. Nếu trộn NaCl và KNO3, đáp án là không có biến đổi ion ròng.



