Hiệu suất phản ứng so sánh lượng sản phẩm thực tế thu được với lượng sản phẩm tối đa theo phương trình và lượng chất giới hạn. Các bài thường ký hiệu H (%). Muốn tính đúng, phải phân biệt lượng sản phẩm lý thuyết, phản ứng không hoàn toàn, độ tinh khiết nguyên liệu và hao hụt khi thu hồi.
Bảng H từ lượng thực tế và lý thuyết
| Tình huống | Công thức | Lưu ý |
|---|---|---|
| Tính H theo khối lượng sản phẩm | H = mthực tế/mlý thuyết × 100% | Cùng một sản phẩm, cùng cơ sở khối lượng |
| Tính H theo số mol sản phẩm | H = nthực tế/nlý thuyết × 100% | Sản phẩm phải xác định rõ |
| Tính H theo thể tích khí | H = Vthực tế/Vlý thuyết × 100% | Cùng khí, cùng T và p |
| Hệ số thu hồi sau một bước | r = lượng thu được/lượng đưa vào × 100% | Không tự đồng nhất với chuyển hóa hóa học |
Bảng trên giả định số liệu được đo đúng và sản phẩm đã xác định độ tinh khiết. Nếu thu được sản phẩm còn ẩm hoặc chứa tạp, phải trừ phần không phải sản phẩm đích trước khi tính H. Với khí, thể tích khí chỉ so sánh trực tiếp khi đã quy về cùng nhiệt độ và áp suất.
Tìm lượng sản phẩm thực tế
Ví dụ: Nung 10,0 g CaCO3 tinh khiết, theo CaCO3(s) → CaO(s) + CO2(g), giả sử M(CaCO3) = 100 g/mol và M(CaO) = 56 g/mol; H = 80%. Hỏi khối lượng CaO thực tế (đã quy về CaO tinh khiết).
- n(CaCO3) = 10,0/100 = 0,100 mol.
- Theo phương trình 1:1, n(CaO)lý thuyết = 0,100 mol, m(CaO)lý thuyết = 0,100 × 56 = 5,60 g.
- m(CaO)thực tế = 5,60 × 80/100 = 4,48 g.
- Kiểm ngược: 4,48/5,60 × 100% = 80%.
Phần CaCO3 chưa chuyển hóa hoặc thất thoát thu hồi không được tự động coi là đã tạo CaO. Dữ kiện “80%” cần nêu rõ là hiệu suất sản phẩm quan sát được trong bài.
Muốn biết cách đổi mol sang gam từ phương trình, xem tính khối lượng sản phẩm.
Tìm lượng nguyên liệu cần dùng
Nếu cần sản xuất 4,48 g CaO tinh khiết ở hiệu suất tổng hợp 80% như trên, khối lượng CaO lý thuyết cần đạt là 4,48/0,80 = 5,60 g. Từ n(CaO)lý thuyết = 5,60/56 = 0,100 mol, cần 10,0 g CaCO3 tinh khiết trong mô hình đề.
Nếu nguyên liệu CaCO3 có độ tinh khiết 80% theo khối lượng, lượng mẫu nguyên liệu cần dùng sẽ là 10,0/0,80 = 12,5 g, với giả thiết phần tạp không phản ứng tạo CaO và hiệu suất của phần CaCO3 giữ nguyên. Không nhân hoặc chia hiệu suất hai lần.
Chất giới hạn phải tìm trước hiệu suất
Trước khi tính lượng lý thuyết, cần xác định chất tham gia giới hạn khi có nhiều chất ban đầu. Xét phản ứng carbonate với acid: CaCO3(s) + 2HCl(aq) → CaCl2(aq) + CO2(g) + H2O(l).
Bài toán: Có 15,0 g CaCO3 tinh khiết (0,150 mol) và 0,200 mol HCl. Bỏ qua các phản ứng khác; lượng CO2 tinh khiết thu thực tế là 3,52 g. Dùng M(CO2) = 44 g/mol.
- So tỉ lệ tiêu thụ: 0,150 mol CaCO3 cần 0,300 mol HCl, nhưng chỉ có 0,200 mol HCl. Do đó HCl là chất giới hạn.
- Lượng CO2 lý thuyết = 0,200/2 = 0,100 mol, ứng với 0,100 × 44 = 4,40 g.
- H = 3,52/4,40 × 100% = 80,0%.
- Kiểm ngược: nếu nhầm lấy CaCO3 làm chất giới hạn sẽ suy ra 6,60 g CO2, không đúng vì thiếu acid.
Như vậy, ví dụ này khác phản ứng nhiệt phân CaCO3 ở mục trước: thêm HCl tạo bài toán có hai chất đầu với một chất giới hạn.
Độ tinh khiết và hao hụt qua nhiều công đoạn
Độ tinh khiết là tỉ lệ chất cần xét trong mẫu. Hiệu suất phản ứng trong bài tập là tỉ số sản phẩm thực tế/lý thuyết đã tính theo chất giới hạn. Hiệu suất thu hồi phản ánh phần sản phẩm còn lại sau lọc, sấy, chuyển bình hoặc tách chất. Đây là các đại lượng khác nhau và chỉ kết hợp khi biết mô hình hao hụt.
Ví dụ một công đoạn tạo được 80% sản phẩm lý thuyết, sau đó công đoạn tách thu hồi 90% sản phẩm đã tạo, hiệu suất toàn quy trình tính theo sản phẩm ban đầu là 0,80 × 0,90 = 0,72 hay 72%. Không cộng 80% với 90%. Nếu nguyên liệu chỉ tinh khiết 80%, trước tiên phải quy khối lượng mẫu về khối lượng chất hoạt động.
Khi H lớn100% phải kiểm lại dữ kiện hoặc mẫu
Nếu tính H = 105% hoặc 120% từ một khối lượng đo được, không kết luận phản ứng vượt giới hạn bảo toàn chất. Cần kiểm lại mẫu có nước hoặc tạp hay không, chất giới hạn, trạng thái sản phẩm, khối lượng mol, đơn vị, thể tích khí đo và cân bằng phương trình.
Ví dụ lý thuyết thu được 5,60 g CaO tinh khiết nhưng mẫu cân nặng 6,20 g do còn ẩm và tạp. Số 6,20/5,60 × 100% ≈ 110,7% là tỉ số khối lượng mẫu chưa tinh chế, không phải hiệu suất hóa học. Muốn tính H cần xác định phần CaO tinh khiết trong mẫu.
Trước khi áp công thức hãy kiểm bốn bước: cân phương trình; xác định chất giới hạn; tính lý thuyết; đo lượng sản phẩm thu được cùng cơ sở. Giá trị phần trăm chỉ có ý nghĩa khi cả bốn bước đúng.



