Để tính thể tích khí, trước hết phải biết khí nào, số mol của khí và nhiệt độ–áp suất đo. Với khí gần lý tưởng, có thể dùng V = nVm khi biết thể tích mol đúng điều kiện, hoặc V = nRT/p khi đề cho nhiệt độ và áp suất.
Xác định khí cần tính và điều kiện đo
Ghi tên khí cần tính và xác định đó là khí khô, khí lẫn hơi nước hay hỗn hợp khí. Đọc dữ kiện T (K) và p trước khi chọn công thức; nếu chưa có chúng cũng chưa có Vm, thường không thể suy ra thể tích khí một cách duy nhất.
Giá trị khoảng 22,414 L/mol thuộc 0°C, 1 atm; khoảng 22,711 L/mol thuộc 0°C, 1 bar; khoảng 24,790 L/mol thuộc 25°C, 1 bar (khí lý tưởng). Các cách gọi “điều kiện chuẩn” trong tài liệu có thể khác nhau, vì vậy dùng con số T, p rõ ràng.
Dùng V=nVm khi đã có thể tích mol phù hợp
Công thức: V = nVm, với V tính bằng L nếu Vm tính bằng L/mol. Ở 25°C và 1 bar, Vm ≈ 24,79 L/mol; do đó 0,20 mol khí gần lý tưởng có V ≈ 0,20 × 24,79 = 4,958 L.
Kiểm ngược: V/Vm = 4,958/24,79 = 0,20 mol. Trước khi chọn hệ số, hãy xem điều kiện thể tích mol để tránh dùng 22,4 và 24,79 lẫn nhau.
Tìm n khí theo phương trình phản ứng
Ví dụ nung 10,0 g CaCO3 nguyên chất, giả sử phản ứng xảy ra hoàn toàn theo CaCO3 → CaO + CO2 (cần gia nhiệt). Lấy M(CaCO3) = 100 g/mol: n = 10/100 = 0,100 mol. Tỉ lệ 1 : 1 suy ra 0,100 mol CO2.
Ở 25°C, 1 bar, thể tích CO2 lý thuyết gần bằng 0,100 × 24,79 = 2,479 L. Nếu phản ứng có hiệu suất 80% theo lượng CO2 thu được, n thực tế = 0,080 mol và V ≈ 1,983 L ở cùng T, p. Tìm n theo hệ số trước, rồi mới điều chỉnh hiệu suất nếu đề yêu cầu; tham khảo cách tính hiệu suất phản ứng.
Dùng pV=nRT khi T,p thay đổi
Với khí lý tưởng: pV = nRT, suy ra V = nRT/p. Công thức thích hợp khi điều kiện thay đổi hoặc không có bảng Vm tương ứng. Cần nhất quán đơn vị và nhớ khí thực có thể lệch mô hình khi áp suất cao, nhiệt độ thấp.
Đổi Celsius sang kelvin
Đổi T(K) = t(°C) + 273,15. Chẳng hạn 25°C tương ứng 298,15 K; không thế trực tiếp số 25 vào phương trình pV = nRT.
Chọn R khớp đơn vị áp suất và thể tích
Nếu p bằng bar, V bằng L, T bằng K, chọn R ≈ 0,08314 L·bar·mol−1·K−1. Với 0,20 mol khí ở 298,15 K và 1 bar: V ≈ 0,20 × 0,08314 × 298,15 / 1 ≈ 4,958 L.
Khí thu trên nước cần xét áp suất hơi
Nếu khí được thu bằng cách đẩy nước và có hơi nước trong bình, áp suất đo được là áp suất tổng. Trong giả thiết hỗn hợp tuân theo định luật Dalton: pkhí khô = ptổng − phơi nước. Dùng pkhí khô khi tính n hoặc V của riêng khí cần xét.
Phải có dữ liệu áp suất hơi nước ở nhiệt độ thu khí; không tự giả định bằng 0. Khi làm thí nghiệm, chỉ vận dụng dưới sự hướng dẫn và điều kiện an toàn của trường, không tự điều chế hoặc thu khí nguy hiểm tại nhà.
Kiểm đơn vị và thể tích khí trong hỗn hợp
Kiểm lần cuối: (1) T đã đổi sang K chưa? (2) p có cùng đơn vị với R? (3) giá trị V là riêng khí hay của hỗn hợp? (4) với hỗn hợp lý tưởng ở cùng T, p, có thể cộng số mol khí để tìm thể tích tổng, Vtổng = ntổngRT/p.
Ví dụ 0,10 mol N2 và 0,20 mol O2 ở 25°C, 1 bar (giả sử hỗn hợp lý tưởng) có ntổng = 0,30 mol và V ≈ 0,30 × 24,79 = 7,437 L; đây là thể tích hỗn hợp, không phải thể tích từng khí cộng ở các điều kiện khác nhau.



