Công thức tính số mol được chọn từ dữ kiện: n = m/M khi biết khối lượng; n = N/NA khi biết số hạt; n = V/Vm khi biết thể tích khí ở T, p phù hợp; hoặc n = CMVdd khi biết nồng độ mol và thể tích dung dịch. Bảng dưới giúp chọn đúng công thức trước khi giải.
Bảng công thức số mol theo dữ kiện
| Đề cho | Tính n | Đơn vị cần kiểm |
|---|---|---|
| m của chất | n = m/M | m: g; M: g/mol |
| N thực thể | n = N/NA | NA: mol−1 |
| V khí | n = V/Vm | V: L; Vm: L/mol cùng T,p |
| Dung dịch | n = CMVdd | CM: mol/L; Vdd: L |
| Áp suất, thể tích và nhiệt độ của khí | n = pV/(RT) | Khí gần lý tưởng; T tính K, các đơn vị p và V phù hợp với R |
Nếu chưa biết khối lượng mol M, cần tính khối lượng mol trước khi áp dụng n = m/M.
Chọn thực thể và đổi đơn vị trước khi tính
Trước khi tính, viết ký hiệu chất: n(H2) khác n(H), n(NaCl) được hiểu theo đơn vị công thức, và n(O trong CO2) bằng hai lần số mol phân tử CO2. Nếu đề cho 250 mL dung dịch, đổi thành 0,250 L trước khi nhân với nồng độ mol.
Không lấy số phân tử để suy số nguyên tử khi chưa nhân theo công thức. Khi đề cho khối lượng mẫu không tinh khiết, phải tách phần chất tinh khiết trước khi dùng M.
Tính từ khối lượng và số hạt
Từ khối lượng: 5,85 g NaCl, M = 58,5 g/mol theo số liệu làm tròn, có n = 5,85/58,5 = 0,10 mol. Kiểm ngược: 0,10 × 58,5 = 5,85 g.
Từ số hạt: 1,2044 × 1024 phân tử H2O chia cho 6,022 × 1023 mol−1 được 2,00 mol phân tử H2O. Số mol nguyên tử H tương ứng là 4,00 mol.
Tính từ dung dịch và khí có điều kiện
Từ dung dịch: 100 mL dung dịch HCl 0,20 mol/L có Vdd = 0,100 L; n(HCl) = 0,20 × 0,100 = 0,020 mol. Đây là lít dung dịch cuối, không phải lít khí.
Từ khí: 4,958 L khí gần lý tưởng ở 25°C và 1 bar, dùng Vm ≈ 24,79 L/mol, suy ra n ≈ 4,958/24,79 = 0,200 mol. Nếu khí ở điều kiện khác, phải dùng thể tích mol khí theo T và p hoặc phương trình pV = nRT. Không dùng 22,4 L/mol mặc định.
Suy mol theo phương trình và chất giới hạn
Với phản ứng Zn + 2HCl → ZnCl2 + H2, cho 6,5 g Zn (M = 65 g/mol) và 0,30 mol HCl. Tính n(Zn) = 0,10 mol; cần 0,20 mol HCl để phản ứng hết, ít hơn 0,30 mol có sẵn. Vậy Zn là chất giới hạn và n(H2) = 0,10 mol, n(HCl) dư 0,10 mol theo lý thuyết.
Nếu bỏ bước so sánh chất giới hạn, số mol sản phẩm có thể vượt lượng sản phẩm thực sự tạo được. Các hệ số cân bằng là tỉ lệ mol, không phải tỉ lệ gam.
Bài phối hợp nhiều bước
Bài phối hợp: Từ 13,0 g Zn nguyên chất và HCl dư, theo phương trình trên: n(Zn) = 13,0/65 = 0,20 mol; suy n(H2) = 0,20 mol; ở 25°C và 1 bar thể tích H2 gần lý tưởng là 0,20 × 24,79 ≈ 4,958 L. Nếu đề không cho T, p thì chưa thể chốt một thể tích bằng lít.
Kiểm kết quả bằng phép đổi ngược
Kiểm m = nM, N = nNA, V = nVm hay CM = n/Vdd theo đúng từng trường hợp. Ví dụ 0,020 mol HCl trong 0,100 L dung dịch kiểm lại nồng độ 0,20 mol/L.
Nếu biết C% theo khối lượng, phải tìm khối lượng chất tan từ khối lượng dung dịch rồi mới đổi sang mol; không dùng trực tiếp n = CMVdd cho dữ kiện C%.
Tài liệu tham khảo
- OpenStax Chemistry 2e, §3.1 Formula Mass and the Mole Concept.
- BIPM, SI base unit: mole.
- OpenStax Chemistry 2e, §9.2 Ideal Gas Law.
- OpenStax Chemistry 2e, §3.3 Molarity.
- OpenStax Chemistry 2e, §3.4 Other Units for Solution Concentrations.
- OpenStax Chemistry 2e, §4.3 Reaction Stoichiometry.
- OpenStax Chemistry 2e, §4.4 Reaction Yields.



