Thể tích mol chất khí (ký hiệu Vm) là thể tích mà 1 mol khí chiếm ở một nhiệt độ và áp suất xác định. Với khí gần lý tưởng, Vm thay đổi theo nhiệt độ T và áp suất p, vì vậy không thể coi 22,4 L/mol là giá trị đúng cho mọi đề bài.
Thể tích của một mol khí phụ thuộc điều kiện
Từ phương trình khí lý tưởng pV = nRT, suy ra Vm = V/n = RT/p. Trong đó T tính bằng kelvin (K), p phải dùng đơn vị phù hợp với hằng số R, còn Vm thường biểu diễn bằng L/mol. Nếu giữ nguyên áp suất và tăng nhiệt độ, thể tích mol tăng; nếu giữ nguyên nhiệt độ và tăng áp suất, thể tích mol giảm.
Định luật Avogadro cho biết ở cùng nhiệt độ và áp suất, cùng số mol các khí lý tưởng sẽ chiếm cùng thể tích, dù khối lượng các khí có thể khác nhau. Ví dụ 1 mol H2 có khối lượng xấp xỉ 2 g, còn 1 mol O2 xấp xỉ 32 g; hai lượng khí này có Vm gần bằng nhau ở cùng điều kiện nếu gần đúng lý tưởng.
Đọc nhiệt độ và áp suất trước khi chọn Vm
Khi gặp các ký hiệu “điều kiện chuẩn”, “điều kiện tiêu chuẩn” hay “đktc”, phải xem tài liệu hoặc đề bài đang định nghĩa chúng thế nào. Có quy ước dùng 0°C và 1 atm; có quy ước dùng 0°C và 1 bar; một số bài học dùng 25°C và 1 bar. Vì 1 atm = 101 325 Pa còn 1 bar = 100.000 Pa, hai áp suất này không bằng nhau.
Để tránh nhầm, nên ghi đủ cặp T và p thay vì chỉ viết tên điều kiện. Khi dùng R = 0,083145 L·bar·mol−1·K−1, áp suất phải tính bằng bar.
Đối chiếu ba bộ nhiệt độ và áp suất thường gặp
| Điều kiện | T (K) | p | Vm khí lý tưởng gần đúng |
|---|---|---|---|
| 0°C, 1 atm | 273,15 | 1 atm ≈ 1,01325 bar | 22,414 L/mol |
| 0°C, 1 bar | 273,15 | 1 bar | 22,711 L/mol |
| 25°C, 1 bar | 298,15 | 1 bar | 24,790 L/mol |
Trường hợp 0°C và 1 atm
Vm = 0,083145 × 273,15 / 1,01325 ≈ 22,414 L/mol. Trong nhiều bài tập cũ có thể làm tròn thành 22,4 L/mol.
Trường hợp 0°C và 1 bar
Vm = 0,083145 × 273,15 / 1 ≈ 22,711 L/mol. Chỉ đổi áp suất từ 1 atm sang 1 bar đã khiến kết quả khác đi.
Trường hợp 25°C và 1 bar
Vm = 0,083145 × 298,15 / 1 ≈ 24,790 L/mol. Đây là giá trị thường gặp trong những tài liệu phổ thông chọn điều kiện 25°C, 1 bar. Các chữ số cuối phụ thuộc độ chính xác của R được dùng.
Dùng V = nVm và giới hạn của khí lý tưởng
Ví dụ: Có n = 0,50 mol N2 tại 25°C, 1 bar; giả sử khí lý tưởng. Chọn Vm ≈ 24,790 L/mol. Khi đó V = 0,50 × 24,790 ≈ 12,395 L, làm tròn thành 12 L (1,2 × 101 L) nếu dữ kiện n có hai chữ số có nghĩa. Kiểm ngược: 12,395 / 24,790 = 0,50 mol.
Nếu đề hỏi tính thể tích khí mà cho cả T và p, có thể dùng V = nRT/p; cách này không cần chọn một Vm tra sẵn. Ngược lại, tính số mol từ thể tích khí theo n = V/Vm chỉ đúng khi V và Vm tương ứng với cùng điều kiện.
Với khí thực, các tương tác giữa phân tử và thể tích riêng của phân tử khiến kết quả khác mô hình lý tưởng, đặc biệt ở áp suất cao hoặc gần nhiệt độ hoá lỏng. Không nên hiểu các số trong bảng là giá trị đo chính xác cho mọi loại khí.
Phân biệt thể tích mol khí với thể tích một mol chất lỏng
Không lấy 22,4 hay 24,79 L/mol để tính thể tích 1 mol nước lỏng. Ở khoảng 20°C, 1 mol nước có khối lượng khoảng 18 g và chiếm thể tích cỡ 18 mL do khối lượng riêng của nước lỏng xấp xỉ 1 g/mL. Đó là ba bậc độ lớn nhỏ hơn thể tích 1 mol hơi nước được xem gần lý tưởng ở điều kiện thích hợp.
Cách kiểm cuối: xác định rõ chất đang ở trạng thái khí hay lỏng, nhiệt độ và áp suất, rồi mới chọn công thức phù hợp.



