Bảng phương trình điện li thường gặp dùng để nhận biết cách acid, base và muối tạo ion khi ở trong nước. Cần phân biệt tan và điện li: một chất phân tử như đường có thể tan mà không tạo ion; một muối ít tan chỉ tạo một lượng rất nhỏ ion dù phần đã tan có thể phân li gần như hoàn toàn.
Bảng điện li acid mạnh
Với các acid mạnh trong dung dịch nước loãng, quá trình trao proton cho nước hầu như hoàn toàn theo nấc được xem xét. Ký hiệu H+ thường dùng trong bài tập là cách viết rút gọn; mô tả sát hơn trong nước là H3O+.
| Acid mạnh | Biểu diễn trong dung dịch nước | Lưu ý |
|---|---|---|
| HCl | HCl + H2O → H3O+ + Cl− | Một nấc, gần như hoàn toàn |
| HNO3 | HNO3 + H2O → H3O+ + NO3− | Một nấc, gần như hoàn toàn |
| HBr | HBr + H2O → H3O+ + Br− | Một nấc, gần như hoàn toàn |
| HClO4 | HClO4 + H2O → H3O+ + ClO4− | Một nấc, gần như hoàn toàn |
| H2SO4 (nấc đầu) | H2SO4 + H2O → H3O+ + HSO4− | Nấc thứ hai phải xét cân bằng riêng |
Đặc biệt với H2SO4, không tự cho rằng cả hai proton đều tách hoàn toàn ở mọi nồng độ. Nấc hai được viết: HSO4− + H2O ⇌ H3O+ + SO42−.
Bảng cân bằng của acid yếu
Acid yếu chỉ điện li một phần, nên dùng mũi tên hai chiều. Ví dụ, acetic acid trong nước trao proton theo cân bằng:
Phương trình: CH3COOH + H2O ⇌ H3O+ + CH3COO−
Tương tự, hydrofluoric acid có cân bằng HF + H2O ⇌ H3O+ + F−. Dù là acid yếu, HF vẫn rất nguy hiểm; “yếu” mô tả mức độ điện li chứ không phải an toàn.
| Acid yếu | Phương trình cân bằng | Không được viết |
|---|---|---|
| CH3COOH | CH3COOH + H2O ⇌ H3O+ + CH3COO− | Mũi tên một chiều như acid mạnh |
| HF | HF + H2O ⇌ H3O+ + F− | Cho 100% HF thành ion |
| H2CO3 (biểu diễn cân bằng acid) | H2CO3 + H2O ⇌ H3O+ + HCO3− | Bỏ qua cân bằng với CO2 hòa tan nếu đang xét hệ thực |
Độ mạnh khác nồng độ: một dung dịch acid yếu nồng độ cao vẫn có thể chứa lượng ion đáng kể, còn tính toán định lượng phải dùng cân bằng, không áp dụng n(H+) = n(acid) một cách máy móc.
Base tan và NH3 trong nước
Các hydroxide base mạnh tan trong nước ở lượng tương ứng cho ion, chẳng hạn NaOH(aq) → Na+(aq) + OH−(aq) và Ca(OH)2(aq) → Ca2+(aq) + 2OH−(aq). Calcium hydroxide có độ tan hạn chế nhưng phần đã tan điện li mạnh; không xếp là base yếu chỉ vì ít tan.
Ammonia (NH3) là chất phân tử, khi vào nước đóng vai trò base bằng cách nhận proton từ nước:
Phương trình: NH3 + H2O ⇌ NH4+ + OH−
Đây là cân bằng, không viết NH3 → NH4+ + OH− như một sự phân li trực tiếp của “phân tử NH4OH”. Trong mô tả dung dịch ammonia, sự tạo ion đi cùng phản ứng với nước.
Muối tan và hệ số ion
Muối tan là hợp chất ion; khi hòa tan trong nước, ion rời mạng tinh thể và được solvat hóa. Ký hiệu phân li ở đây áp dụng cho phần muối đã tan, không hàm ý tất cả muối đều có độ tan lớn.
| Muối tan | Phương trình phân li trong nước | Tỉ lệ ion |
|---|---|---|
| NaCl | NaCl(aq) → Na+(aq) + Cl−(aq) | 1 Na+ : 1 Cl− |
| KNO3 | KNO3(aq) → K+(aq) + NO3−(aq) | 1:1 |
| CaCl2 | CaCl2(aq) → Ca2+(aq) + 2Cl−(aq) | 1 Ca2+ : 2 Cl− |
| Al2(SO4)3 | Al2(SO4)3(aq) → 2Al3+(aq) + 3SO42−(aq) | 2 Al3+ : 3 SO42− |
Các hệ số ion phải bảo toàn nguyên tố và tổng điện tích. Khi viết phương trình ion rút gọn, chỉ tách các chất điện li mạnh đang ở dạng dung dịch phù hợp, còn chất rắn, nước và acid yếu thường giữ nguyên.
Muối ít tan có cân bằng hoà tan riêng
Hoà tan muối ít tan
AgCl rất ít tan trong nước. Khi có cả pha rắn và dung dịch bão hòa, mô tả cân bằng hòa tan: AgCl(s) ⇌ Ag+(aq) + Cl−(aq). Đây là cân bằng dị thể; không được viết AgCl(s) → Ag+ + Cl− rồi suy rằng toàn bộ chất rắn đã tan.
Phân li của phần chất đã tan
Phần AgCl đã hoà tan được mô tả dưới dạng các ion hidrat hóa, nhưng nồng độ chúng bị giới hạn bởi cân bằng độ tan. Đừng đánh đồng hai câu hỏi “chất có điện li khi tan không?” và “chất tan được bao nhiêu?”. Với muối ít tan khác, cân bằng và tích số tan còn phụ thuộc nhiệt độ và thành phần dung dịch.
Chất phân tử không điện li và các lỗi mũi tên
Đường saccharose (C12H22O11) tan trong nước dưới dạng phân tử, không tách thành ion chỉ vì đã tan. Ethanol cũng tương tự trong ngữ cảnh bài học cơ bản. Không gán mũi tên điện li cho mọi chất lỏng hoặc chất tan.
- Mũi tên một chiều →: dùng cho sự phân li gần như hoàn toàn của chất điện li mạnh trong dung dịch được xét.
- Mũi tên hai chiều ⇌: dùng khi biểu diễn cân bằng điện li yếu hoặc cân bằng hòa tan của chất ít tan.
- Trạng thái: không tách mọi chất rắn, khí, nước hay acid yếu thành ion khi viết phương trình ion đầy đủ.
Một số phản ứng trong nước có sự trao proton hoặc tạo phức, nên cần xem xét cân bằng hóa học thay vì học thuộc một danh sách mũi tên tuyệt đối.
Tính nồng độ ion trong ví dụ đơn giản
Bài toán. Hòa tan hoàn toàn 0,0200 mol CaCl2 vào nước để thu 1,00 L dung dịch, giả sử không có phản ứng phụ, chất tan phân li gần như hoàn toàn. Tính nồng độ mol của Ca2+ và Cl−.
- Phương trình: CaCl2(aq) → Ca2+(aq) + 2Cl−(aq).
- Số mol Ca2+ = 0,0200 mol; Cl− = 2 × 0,0200 = 0,0400 mol.
- Thể tích dung dịch cuối V = 1,00 L. Vậy [Ca2+] = 0,0200 mol/L, [Cl−] = 0,0400 mol/L.
- Kiểm ngược điện tích: 2 × 0,0200 = 0,0400 mol điện tích dương trên lít, bằng 0,0400 mol điện tích âm trên lít.
Cách tính này dựa vào nồng độ mol của ion và hệ số phân li. Với acid/base yếu hoặc muối tạo phức, không tự lấy hệ số để ra nồng độ ion cuối cùng nếu chưa xét cân bằng.



