Cách tính khối lượng mol phụ thuộc dữ kiện đề bài: cộng khối lượng mol nguyên tử theo công thức hóa học, lấy M = m/n khi đã biết khối lượng và số mol, hoặc dùng dữ kiện khí ở nhiệt độ và áp suất xác định. Kết quả phải ghi bằng g/mol hoặc đơn vị khối lượng trên mol tương ứng.
Chọn cách tính M từ dữ kiện đã biết
Nếu đề cho công thức hóa học, cộng theo số nguyên tử của từng nguyên tố; nếu cho m và n, chia m/n; nếu cho khối lượng riêng khí, phải biết cả T, p và giả thiết khí lý tưởng hoặc dữ kiện tỉ khối phù hợp.
Đây là bài thực hành tìm M; muốn nắm định nghĩa và sự khác biệt giữa các thực thể, xem khối lượng mol. Trước mọi phép tính, hãy chỉ rõ bạn tính M cho nguyên tử, phân tử hay đơn vị công thức.
Tính từ công thức và nguyên tử khối
Với bảng nguyên tử khối làm tròn H = 1, O = 16, Al = 27, S = 32, Ca = 40, ta có:
- M(H2O) = 2 × 1 + 16 = 18 g/mol.
- M(H2SO4) = 2 × 1 + 32 + 4 × 16 = 98 g/mol.
- M(CaCO3) = 40 + 12 + 3 × 16 = 100 g/mol (C = 12).
Luôn xác định từng chỉ số trước khi cộng. Trị số làm tròn phục vụ bài tập phổ thông, có thể khác số liệu nguyên tử khối độ chính xác cao.
Xử lý nhóm nguyên tử và nước kết tinh
Ví dụ Al2(SO4)3: nhóm SO4 được nhân ba, vì vậy M = 2 × 27 + 3 × (32 + 4 × 16) = 54 + 288 = 342 g/mol, không phải 54 + 32 + 12 × 16.
Với chất ngậm nước CuSO4·5H2O, lấy Cu = 64, S = 32, O = 16, H = 1, ta tính M = (64 + 32 + 64) + 5 × 18 = 250 g/mol. Dấu chấm chỉ số phân tử nước kết tinh thuộc một đơn vị công thức; không được bỏ qua phần nước.
Tính từ m/n hoặc dữ kiện khí
Từ m và n: một chất có khối lượng 9 g và lượng chất 0,50 mol thì M = 9/0,50 = 18 g/mol. Kiểm ngược: 0,50 × 18 = 9 g.
Từ khối lượng riêng khí: với khí lý tưởng, ρ = pM/(RT) nên M = ρRT/p. Nếu ρ được tính bằng g/L, chọn R = 0,08314 L·bar·mol−1·K−1, p bằng bar và T bằng K để thu được g/mol. Ví dụ khí có ρ = 1,772 g/L ở 300 K và 1 bar thì M ≈ 1,772 × 0,08314 × 300 = 44,2 g/mol; dữ kiện đã làm tròn.
Với hai khí lý tưởng ở cùng T, p, tỉ số khối lượng riêng bằng tỉ số khối lượng mol. Không áp dụng tùy tiện khi điều kiện đo khác nhau; đọc thêm thể tích mol khí để kiểm tra T, p.
Tỉ khối so với khí tham chiếu: Với hai khí gần lý tưởng ở cùng nhiệt độ và áp suất, dA/B = MA/MB. Theo số liệu làm tròn M(H2) ≈ 2 g/mol, ta có MA ≈ 2dA/H₂ g/mol; nếu lấy khối lượng mol trung bình của không khí khô ≈ 29 g/mol thì MA ≈ 29dA/kk g/mol. Ví dụ dA/H₂ = 22 cho MA ≈ 44 g/mol. Chỉ giá trị M chưa đủ xác định duy nhất khí A.
Bảng công thức kèm điều kiện và đơn vị
| Dữ kiện | Công thức | Điều kiện |
|---|---|---|
| Công thức chất | M = tổng (chỉ số × M nguyên tử) | Đúng nhóm ngoặc, nước kết tinh |
| m và n | M = m/n | m gam, n mol → M g/mol |
| ρ, T, p của khí | M = ρRT/p | Khí gần lý tưởng, đơn vị R nhất quán |
| Tỉ khối A/B | MA = dA/BMB | Cùng T, p, mô hình khí phù hợp |
Bài tập áp dụng và kiểm kết quả
Bài 1. Tính M(Fe2O3) với Fe = 56, O = 16: M = 2 × 56 + 3 × 16 = 160 g/mol. Kiểm: 0,10 mol có khối lượng 16 g.
Bài 2. Mẫu 12 g chất X có 0,20 mol: M = 12/0,20 = 60 g/mol; kiểm: 0,20 × 60 = 12 g.
Bài 3. Với 0,25 mol Al2(SO4)3, m = 0,25 × 342 = 85,5 g. Nếu kết quả bài nhóm ngoặc không hợp lý, hãy quay lại kiểm số nhóm SO4.



