Năng lượng hoạt hoá (Ea) là đại lượng mô tả rào năng lượng liên quan đến tốc độ phản ứng. Ở mức phổ thông, có thể hình dung các hạt cần đi qua vùng năng lượng cao của con đường phản ứng trước khi hình thành sản phẩm. Ea không phải là nhiệt lượng tỏa hay thu của toàn phản ứng.
Từ va chạm đến trạng thái chuyển tiếp
Các hạt phản ứng cần tiếp cận đúng hướng và có điều kiện năng lượng phù hợp để biến đổi liên kết. Vùng cấu hình có năng lượng cao nhất trên một đường đi sơ cấp được gọi là trạng thái chuyển tiếp. Nhiều va chạm không tạo sản phẩm vì thiếu năng lượng hoặc định hướng phù hợp.
Trong động học, Ea Arrhenius được xác định qua sự phụ thuộc của hằng số tốc độ k vào nhiệt độ; việc đồng nhất nó với đúng một chiều cao trên sơ đồ là mô hình minh họa thích hợp nhất với phản ứng đơn giản. Đây là điểm cần chú ý với cơ chế nhiều bước.
Đo Ea trên sơ đồ năng lượng
Với sơ đồ năng lượng một đỉnh, ước lượng Ea(thuận) = Eđỉnh − Echất đầu. Nếu đỉnh thấp hơn khi có xúc tác, con đường phản ứng có thể nhanh hơn dưới cùng điều kiện. Phải dùng cùng đơn vị năng lượng và cùng mức gốc khi so các đường.
Ví dụ minh hoạ: sơ đồ giả định cho mức đầu 20 kJ, đỉnh 80 kJ và cuối 0 kJ, tính trên cùng hệ và cùng lượng phản ứng. Khi đó Ea(thuận) = 80 − 20 = 60 kJ cho sơ đồ; Ea(nghịch) = 80 − 0 = 80 kJ.
Ea khác ΔH giữa đầu và cuối
Nhiệt phản ứng đo chênh lệch giữa hai mức cuối–đầu: ΔH = 0 − 20 = −20 kJ. Vì vậy phản ứng mô hình là tỏa nhiệt dù cần vượt rào 60 kJ từ chất ban đầu. Đây là ví dụ điển hình cho việc Ea và ΔH là hai thông số khác nhau.
Bài nhiệt hóa học giải thích cách tính ΔH theo phương trình và Hess; không dùng ΔH để dự đoán ngay tốc độ.
Nhiệt độ làm đổi phần hạt vượt rào
Nhiệt độ tăng làm phân bố năng lượng của các hạt thay đổi và thường làm tăng tỷ lệ va chạm có thể dẫn tới phản ứng. Điều đó không có nghĩa Ea nhất thiết bị hạ xuống khi ta gia nhiệt; trong mô hình Arrhenius đơn giản, rào hiệu dụng được coi gần như giữ nguyên trên khoảng nhiệt độ đang xét.
Công thức Arrhenius thường viết k = A·exp(−Ea/(RT)), với T tính theo kelvin, R = 8,314 J/(mol·K) và Ea biểu diễn J/mol. Không đưa nhiệt độ °C trực tiếp vào số mũ.
Xúc tác thay con đường phản ứng
Một chất xúc tác phù hợp có thể mở con đường phản ứng khác với rào động học thấp hơn. Nó không đổi chất tham gia và sản phẩm của phản ứng tổng, nên không làm đổi ΔH của phản ứng tổng và không làm đổi K cân bằng tại cùng T.
Đường xúc tác có thể gồm nhiều bước và nhiều đỉnh; không nên diễn giải “xúc tác luôn làm thấp đúng một đỉnh” cho mọi phản ứng. Trong công nghiệp, chọn lọc sản phẩm và độ bền của xúc tác cũng quan trọng ngoài tốc độ.
Bài đọc sơ đồ và Arrhenius ở mức mở rộng
Bài đọc sơ đồ: Dùng lại các mức 20, 80, 0 kJ, yêu cầu tìm Ea(thuận), Ea(nghịch) và ΔH. Kết quả lần lượt là 60 kJ, 80 kJ và −20 kJ. Kiểm ngược: Ea(thuận) − Ea(nghịch) = −20 kJ, đúng ΔH của sơ đồ.
Mở rộng Arrhenius: Cho Ea = 50,0 kJ/mol và A không đổi giữa 300 K và 310 K. Khi đó ln(k310/k300) = (50 000/8,314) × (1/300 − 1/310) ≈ 0,647; suy ra k310/k300 ≈ 1,91. Kiểm đơn vị: Ea/R có đơn vị K, nhân với chênh lệch nghịch đảo kelvin cho số không đơn vị. Đây là phép tính theo giả thiết A và Ea gần như không đổi trong khoảng này.



