Chất xúc tác là chất làm thay đổi tốc độ phản ứng nhờ tham gia vào cơ chế và được tái sinh về tổng thể sau một chu trình xúc tác. Ở mức phổ thông thường nhấn mạnh xúc tác làm phản ứng diễn ra nhanh hơn. Xúc tác không có nghĩa là chất luôn nằm ngoài mọi bước phản ứng.
Xúc tác tham gia cơ chế rồi được tái sinh
Xúc tác có thể tương tác với chất tham gia để tạo chất trung gian, rồi được giải phóng ở bước tiếp theo. Vì thế, nó có thể xuất hiện ở vế trái của một bước và vế phải của bước khác, nhưng bị khử khi cộng các bước thành phương trình tổng. “Không bị tiêu hao về tổng thể” không đồng nghĩa xúc tác không biến đổi trong từng bước.
Ví dụ quen thuộc là sự phân huỷ hydrogen peroxide: 2H2O2(aq) → 2H2O(l) + O2(g). MnO2 có thể thúc đẩy quá trình trong điều kiện thích hợp. Đây là phương trình tổng của phản ứng, không khẳng định MnO2 là chất tham gia bị mất đi theo tỉ lệ mol của sản phẩm.
Không thực hiện tại nhà với dung dịch peroxide đậm đặc hay bình kín vì khí thoát ra và nhiệt có thể tạo nguy hiểm.
Sơ đồ năng lượng có và không có xúc tác
Trên sơ đồ năng lượng, đường đi có xúc tác có rào cản thấp hơn đối với cơ chế hiệu quả, nhưng bắt đầu và kết thúc ở cùng mức enthalpy chất tham gia/sản phẩm. Vì vậy ΔH phản ứng không thay đổi chỉ vì thêm xúc tác.
Nếu cùng phản ứng có mức enthalpy đầu bằng 20 kJ, cuối bằng 0 kJ; đỉnh đường không xúc tác 80 kJ và đường có xúc tác có đỉnh cao nhất 55 kJ (dữ kiện giả định), thì rào biểu diễn trên đồ thị lần lượt là 60 kJ và 35 kJ, còn ΔH của cả hai đều là −20 kJ. Đây là mô hình sơ đồ một đỉnh đơn giản, không áp cho mọi cơ chế nhiều bước.
Để hiểu bản chất độ cao rào, xem năng lượng hoạt hoá.
Xúc tác đồng thể, dị thể và enzyme
| Nhóm | Đặc trưng | Ví dụ minh họa |
|---|---|---|
| Đồng thể | Xúc tác và chất phản ứng cùng pha | Một số acid xúc tác phản ứng trong dung dịch |
| Dị thể | Xúc tác khác pha với chất phản ứng | Bề mặt kim loại xúc tác phản ứng khí trong công nghiệp |
| Enzyme | Chất xúc tác sinh học có vị trí hoạt động và tính đặc hiệu | Catalase thúc đẩy phân hủy hydrogen peroxide trong tế bào |
Phân loại dựa trên pha và bản chất hệ, không dựa vào việc chất xúc tác “mạnh” hay “yếu”. Một chất có thể chỉ xúc tác hữu hiệu cho một nhóm phản ứng nhất định; không có xúc tác chung làm tăng tốc mọi phản ứng.
Xúc tác không đổi ΔH hoặc hằng số cân bằng
Ở cùng nhiệt độ, xúc tác có thể tăng cả tốc độ chiều thuận và chiều nghịch trong một hệ thuận nghịch. Do đó hệ đến cân bằng nhanh hơn, nhưng hằng số cân bằng K và thành phần cân bằng cuối cùng không đổi chỉ vì thêm xúc tác.
Nếu ban đầu hệ chưa cân bằng, cảm giác “tạo sản phẩm nhanh hơn” không có nghĩa xúc tác đã chuyển dịch vị trí cân bằng. Thay đổi nhiệt độ mới có thể làm đổi K; còn nồng độ hay áp suất làm hệ thiết lập cân bằng mới theo điều kiện cụ thể. Xem cân bằng hoá học để phân biệt tốc độ và trạng thái cuối.
Mất hoạt tính và tính chọn lọc trong ứng dụng
Trong thực tế, xúc tác có thể mất hoạt tính do bị chất khác che phủ, bám cặn, thay đổi cấu trúc bề mặt hoặc bị ngộ độc xúc tác. Điều này không mâu thuẫn với định nghĩa tái sinh trong chu trình lý tưởng: vật liệu xúc tác thực tế vẫn có thể suy giảm hoạt tính theo thời gian.
Tính chọn lọc cũng quan trọng: cùng nguyên liệu và điều kiện có thể tạo nhiều sản phẩm, một xúc tác thích hợp làm tăng tương đối tốc độ tạo sản phẩm mong muốn. Không đánh đồng độ chọn lọc, tốc độ và hiệu suất thu hồi.
Bài đối chiếu: Hai bình có cùng lượng chất tham gia, cùng nhiệt độ, chỉ một bình có xúc tác. Ban đầu tốc độ lần lượt là 0,02 và 0,08 mol/(L·s), giả sử phép đo trong cùng khoảng hợp lệ. Hệ có xúc tác nhanh gấp 0,08/0,02 = 4 lần ở thời điểm đó. Không được dùng tỉ số 4 để kết luận lượng sản phẩm cân bằng tăng 4 lần.



