Cân bằng hoá học là trạng thái của một phản ứng thuận nghịch khi tốc độ phản ứng thuận bằng tốc độ phản ứng nghịch. Với hệ và điều kiện không đổi, thành phần quan sát được không còn thay đổi theo thời gian, nhưng các biến đổi vi mô vẫn đang diễn ra. Không cần nồng độ chất tham gia bằng nồng độ sản phẩm.
Phản ứng thuận và nghịch trong cùng hệ
Phản ứng thuận nghịch có thể diễn ra theo hai chiều trong cùng một hệ: chiều tạo sản phẩm và chiều biến sản phẩm trở lại chất tham gia. Một mô hình thường dùng là N2O4(g) ⇌ 2NO2(g). Dấu ⇌ chỉ hai chiều, không có nghĩa hệ đã đạt cân bằng ngay khi trộn chất.
Ở giai đoạn đầu, nếu bắt đầu chủ yếu với N2O4, tốc độ phân huỷ có thể lớn hơn tốc độ tạo lại N2O4. Khi NO2 tích lũy, tốc độ chiều nghịch tăng. Hệ có thể đạt trạng thái hai tốc độ bằng nhau nếu các điều kiện phù hợp và hệ không bị thất thoát chất.
Hai tốc độ bằng nhau nhưng nồng độ không cần bằng
Tại cân bằng động, vthuận = vnghịch, chứ không phải cả hai tốc độ bằng không. Do đó các phân tử vẫn phản ứng ở cấp vi mô dù nồng độ trung bình không đổi.
Ví dụ giả định ở cùng nhiệt độ: [N2O4] = 0,040 mol/L và [NO2] = 0,080 mol/L trong trạng thái cân bằng. Hai nồng độ không bằng nhau nhưng hệ vẫn có thể cân bằng nếu tốc độ thuận và nghịch bằng nhau và thương số phản ứng phù hợp với hằng số ở nhiệt độ đó.
Nhận diện trạng thái cân bằng trên đồ thị
Trên đồ thị nồng độ–thời gian, cả hai đường nồng độ có thể thay đổi rồi tiến tới đoạn gần như nằm ngang. Đoạn nằm ngang chỉ phản ánh nồng độ ổn định theo thời gian; để kết luận cân bằng hoá học, phải biết đó là hệ có phản ứng thuận nghịch đang diễn ra và điều kiện không đổi, không phải phản ứng đã dừng vì hết chất.
| Thời gian giả định (phút) | [N2O4] (mol/L) | [NO2] (mol/L) |
|---|---|---|
| 0 | 0,10 | 0,00 |
| 2 | 0,06 | 0,08 |
| 4 | 0,05 | 0,10 |
| 6 | 0,05 | 0,10 |
Bảng chỉ minh họa định tính cho mô hình bình kín: từ phút 4 đến 6 các giá trị không đổi; nồng độ hai chất vẫn khác nhau. Không suy số tốc độ hay K chính xác từ dữ kiện làm tròn nếu chưa biết đủ điều kiện.
Thiết lập lại cân bằng khi điều kiện đổi
Khi thay đổi nồng độ, áp suất hoặc nhiệt độ, trạng thái cân bằng cũ có thể bị phá vỡ. Hai tốc độ không còn bằng nhau trong giai đoạn chuyển tiếp, rồi có thể thiết lập một cân bằng mới. Nguyên lý Le Chatelier giúp dự đoán chiều chuyển dịch sau tác động, với điều kiện phản ứng và giả thiết rõ ràng.
Chẳng hạn, khi thêm NO2 vào hệ N2O4(g) ⇌ 2NO2(g) ở nhiệt độ và thể tích cố định, ban đầu thương số phản ứng tăng; hệ có xu hướng chuyển dịch theo chiều tiêu thụ một phần NO2. K không đổi nếu nhiệt độ không đổi.
Vai trò của hệ kín và xúc tác
Với hệ khí, bình kín giúp tránh khí phản ứng bị thất thoát và cho phép hệ tiến đến cân bằng. Thể tích có thể thay đổi trong một số bài toán piston; không phải mọi cân bằng đều yêu cầu một bình cứng có thể tích cố định. Cần nêu cách giữ áp suất, nhiệt độ và lượng chất.
Xúc tác có thể làm cả hai chiều đạt tốc độ lớn hơn và rút ngắn thời gian đạt cân bằng, nhưng không làm đổi thành phần cân bằng tại cùng nhiệt độ. Trong thực tế, nhiệt độ, áp suất và chất tham gia vẫn có thể quyết định phần chất chuyển hóa.
Một hằng số cân bằng tại nhiệt độ đã cho mô tả tỉ lệ hoạt độ các chất ở trạng thái cân bằng; nó không nói hệ cần bao lâu để đạt cân bằng. Không tiến hành thí nghiệm tự tạo khí NO2 vì đây là khí độc.



