Bỏ qua điều hướng

Tốc độ phản ứng là gì? Các yếu tố ảnh hưởng, công thức và ví dụ

Minh hoạ Tốc độ phản ứng là gì? Các yếu tố ảnh hưởng, công thức và ví dụ

Tốc độ phản ứng mô tả chất tham gia mất đi hoặc sản phẩm được tạo ra nhanh đến mức nào theo thời gian. Với dung dịch, có thể tính bằng độ biến thiên nồng độ mol trong một khoảng thời gian; tốc độ phản ứng không cho biết riêng phản ứng cuối cùng tạo ra bao nhiêu sản phẩm.

Đo mức thay đổi nồng độ theo thời gian

Theo dõi nồng độ một chất ở hai thời điểm t1 và t2. Nếu chất A là chất tham gia, [A] thường giảm; nếu B là sản phẩm, [B] có thể tăng. Đặt Δt = t2 − t1 > 0, Δ[A] = [A]2 − [A]1.

Trong thực nghiệm còn có thể theo dõi thể tích khí tạo ra, khối lượng thoát khỏi bình, độ hấp thụ ánh sáng hoặc điện dẫn, nhưng phải liên hệ phép đo với lượng chất theo phương trình. Không lấy số bọt khí quan sát được làm phép đo chính xác khi chưa hiệu chuẩn.

Tốc độ trung bình và đơn vị

Tốc độ tiêu thụ trung bình của A: vA = −Δ[A]/Δt; dấu trừ giúp giá trị dương khi nồng độ giảm. Tốc độ tạo B: vB = +Δ[B]/Δt. Đơn vị phổ thông là mol/(L·s), nếu thời gian tính theo giây.

Ví dụ minh hoạ: nồng độ A giảm từ 0,20 xuống 0,10 mol/L trong 20 s, giả sử thể tích dung dịch không đổi. Δ[A] = 0,10 − 0,20 = −0,10 mol/L; do đó vA = −(−0,10)/20 = 0,0050 mol/(L·s).

Kiểm ngược: 0,0050 × 20 = 0,10 mol/L chính là lượng giảm. Đây là tốc độ trung bình trong khoảng 20 s, không được gọi là tốc độ tại thời điểm t = 20 s.

Chuẩn hoá theo hệ số phản ứng

Nếu phản ứng tổng quát là aA + bB → cC + dD, tốc độ phản ứng chuẩn hóa theo hệ số: v = −(1/a)Δ[A]/Δt = −(1/b)Δ[B]/Δt = (1/c)Δ[C]/Δt = (1/d)Δ[D]/Δt, với các nồng độ đo trong cùng khoảng thời gian và thể tích phù hợp.

Ví dụ 2H2O2(aq) → 2H2O(l) + O2(g). Nếu H2O2 mất đi với tốc độ 0,010 mol/(L·s), tốc độ phản ứng chuẩn hóa theo H2O2 là 0,010/2 = 0,0050 mol/(L·s). Trong cùng mô hình thể tích đo, tốc độ tạo O2 bằng 0,0050 mol/(L·s), không phải 0,010.

Đơn vị theo nồng độ chỉ nên sử dụng cho pha hoặc thể tích kiểm soát được; với khí đo bằng thể tích thoát ra cần quy về số mol hoặc các điều kiện T, p tương ứng.

Các yếu tố ảnh hưởng nhìn từ va chạm

Các yếu tố thường ảnh hưởng đến tốc độ gồm nồng độ, nhiệt độ, diện tích bề mặt tiếp xúc, áp suất riêng phần chất khí và xúc tác. Cơ sở thường dùng là số va chạm hữu hiệu và năng lượng của các hạt.

Thay đổi Dự đoán thường gặp Điều kiện/giới hạn
Tăng nồng độ chất phản ứng Có thể tăng tốc độ Phụ thuộc định luật tốc độ của phản ứng cụ thể
Tăng nhiệt độ Thường làm tốc độ tăng Không đồng nghĩa mọi biến đổi trở nên thuận lợi về cân bằng
Nghiền CaCO3 thành bột Tăng diện tích tiếp xúc với acid So sánh cùng khối lượng, cùng acid và nhiệt độ
Thêm xúc tác thích hợp Có thể tăng tốc độ Xúc tác không tự đổi sản phẩm cân bằng

Khi so CaCO3 dạng bột và dạng cục phản ứng với dung dịch acid, phải giữ cùng lượng chất, nồng độ acid và nhiệt độ. Bột có diện tích tiếp xúc lớn hơn thường phản ứng nhanh hơn; đó không phải bằng chứng bột có nhiều CaCO3 hơn. Rào năng lượng hoạt hoá giúp giải thích vai trò của nhiệt độ và va chạm hữu hiệu.

Không suy bậc phản ứng chỉ từ phương trình tổng

Từ phương trình aA + bB → cC + dD không thể suy luôn định luật tốc độ v = k[A]a[B]b cho phản ứng tổng quát. Các số mũ trong định luật tốc độ cần xác định bằng thực nghiệm, trừ khi đã chứng minh được phản ứng là một bước sơ cấp phù hợp.

Ví dụ nếu thực nghiệm cho v = k[A][B]2, tăng gấp đôi [A] trong khi [B] giữ nguyên khiến tốc độ tăng gấp đôi trong miền áp dụng; tăng gấp đôi [B] khiến tốc độ tăng bốn lần. Không thay số mũ chỉ vì hệ số phương trình thay đổi.

Bài chất xúc tác phân biệt thay đổi động học với sự thay đổi thành phần cân bằng.

Đọc đồ thị và giải bài số liệu

Đồ thị giả định: nồng độ A tại 0 s, 10 s, 20 s lần lượt là 0,20; 0,14; 0,10 mol/L; thể tích dung dịch giữ không đổi.

t (s) [A] (mol/L) Tốc độ tiêu thụ trung bình trên khoảng kế tiếp (mol/(L·s))
0 0,20 (0,20 − 0,14)/10 = 0,0060
10 0,14 (0,14 − 0,10)/10 = 0,0040
20 0,10 —

Tốc độ trung bình 0–20 s là (0,20 − 0,10)/20 = 0,0050 mol/(L·s), nằm giữa tốc độ hai khoảng 10 s. Đường [A] giảm không chứng minh một công thức tốc độ tức thời; muốn tìm tốc độ tức thời cần độ dốc tiếp tuyến tại thời điểm xét.

Tài liệu tham khảo

Hồ sơ chuyên môn

Hồng Anh

Hồng Anh có bằng Cử nhân Sư phạm Hoá học và 5 năm kinh nghiệm giảng dạy Hoá học THPT tại các trung tâm gia sư. Từng theo học chuyên Hoá ở bậc phổ thông, Hồng Anh có nền tảng chuyên môn và kinh nghiệm hỗ trợ học sinh củng cố kiến thức, nhận diện lỗi thường gặp và luyện tập cách giải.

Hồ sơ này giới thiệu nền tảng chuyên môn của Hồng Anh. Thông tin về nguồn nội dung, việc sử dụng AI và phạm vi rà soát bài viết trên BTH được công bố tại trang Chính sách nội dung.

313 bài viết đã xuất bản