Tốc độ phản ứng mô tả chất tham gia mất đi hoặc sản phẩm được tạo ra nhanh đến mức nào theo thời gian. Với dung dịch, có thể tính bằng độ biến thiên nồng độ mol trong một khoảng thời gian; tốc độ phản ứng không cho biết riêng phản ứng cuối cùng tạo ra bao nhiêu sản phẩm.
Đo mức thay đổi nồng độ theo thời gian
Theo dõi nồng độ một chất ở hai thời điểm t1 và t2. Nếu chất A là chất tham gia, [A] thường giảm; nếu B là sản phẩm, [B] có thể tăng. Đặt Δt = t2 − t1 > 0, Δ[A] = [A]2 − [A]1.
Trong thực nghiệm còn có thể theo dõi thể tích khí tạo ra, khối lượng thoát khỏi bình, độ hấp thụ ánh sáng hoặc điện dẫn, nhưng phải liên hệ phép đo với lượng chất theo phương trình. Không lấy số bọt khí quan sát được làm phép đo chính xác khi chưa hiệu chuẩn.
Tốc độ trung bình và đơn vị
Tốc độ tiêu thụ trung bình của A: vA = −Δ[A]/Δt; dấu trừ giúp giá trị dương khi nồng độ giảm. Tốc độ tạo B: vB = +Δ[B]/Δt. Đơn vị phổ thông là mol/(L·s), nếu thời gian tính theo giây.
Ví dụ minh hoạ: nồng độ A giảm từ 0,20 xuống 0,10 mol/L trong 20 s, giả sử thể tích dung dịch không đổi. Δ[A] = 0,10 − 0,20 = −0,10 mol/L; do đó vA = −(−0,10)/20 = 0,0050 mol/(L·s).
Kiểm ngược: 0,0050 × 20 = 0,10 mol/L chính là lượng giảm. Đây là tốc độ trung bình trong khoảng 20 s, không được gọi là tốc độ tại thời điểm t = 20 s.
Chuẩn hoá theo hệ số phản ứng
Nếu phản ứng tổng quát là aA + bB → cC + dD, tốc độ phản ứng chuẩn hóa theo hệ số: v = −(1/a)Δ[A]/Δt = −(1/b)Δ[B]/Δt = (1/c)Δ[C]/Δt = (1/d)Δ[D]/Δt, với các nồng độ đo trong cùng khoảng thời gian và thể tích phù hợp.
Ví dụ 2H2O2(aq) → 2H2O(l) + O2(g). Nếu H2O2 mất đi với tốc độ 0,010 mol/(L·s), tốc độ phản ứng chuẩn hóa theo H2O2 là 0,010/2 = 0,0050 mol/(L·s). Trong cùng mô hình thể tích đo, tốc độ tạo O2 bằng 0,0050 mol/(L·s), không phải 0,010.
Đơn vị theo nồng độ chỉ nên sử dụng cho pha hoặc thể tích kiểm soát được; với khí đo bằng thể tích thoát ra cần quy về số mol hoặc các điều kiện T, p tương ứng.
Các yếu tố ảnh hưởng nhìn từ va chạm
Các yếu tố thường ảnh hưởng đến tốc độ gồm nồng độ, nhiệt độ, diện tích bề mặt tiếp xúc, áp suất riêng phần chất khí và xúc tác. Cơ sở thường dùng là số va chạm hữu hiệu và năng lượng của các hạt.
| Thay đổi | Dự đoán thường gặp | Điều kiện/giới hạn |
|---|---|---|
| Tăng nồng độ chất phản ứng | Có thể tăng tốc độ | Phụ thuộc định luật tốc độ của phản ứng cụ thể |
| Tăng nhiệt độ | Thường làm tốc độ tăng | Không đồng nghĩa mọi biến đổi trở nên thuận lợi về cân bằng |
| Nghiền CaCO3 thành bột | Tăng diện tích tiếp xúc với acid | So sánh cùng khối lượng, cùng acid và nhiệt độ |
| Thêm xúc tác thích hợp | Có thể tăng tốc độ | Xúc tác không tự đổi sản phẩm cân bằng |
Khi so CaCO3 dạng bột và dạng cục phản ứng với dung dịch acid, phải giữ cùng lượng chất, nồng độ acid và nhiệt độ. Bột có diện tích tiếp xúc lớn hơn thường phản ứng nhanh hơn; đó không phải bằng chứng bột có nhiều CaCO3 hơn. Rào năng lượng hoạt hoá giúp giải thích vai trò của nhiệt độ và va chạm hữu hiệu.
Không suy bậc phản ứng chỉ từ phương trình tổng
Từ phương trình aA + bB → cC + dD không thể suy luôn định luật tốc độ v = k[A]a[B]b cho phản ứng tổng quát. Các số mũ trong định luật tốc độ cần xác định bằng thực nghiệm, trừ khi đã chứng minh được phản ứng là một bước sơ cấp phù hợp.
Ví dụ nếu thực nghiệm cho v = k[A][B]2, tăng gấp đôi [A] trong khi [B] giữ nguyên khiến tốc độ tăng gấp đôi trong miền áp dụng; tăng gấp đôi [B] khiến tốc độ tăng bốn lần. Không thay số mũ chỉ vì hệ số phương trình thay đổi.
Bài chất xúc tác phân biệt thay đổi động học với sự thay đổi thành phần cân bằng.
Đọc đồ thị và giải bài số liệu
Đồ thị giả định: nồng độ A tại 0 s, 10 s, 20 s lần lượt là 0,20; 0,14; 0,10 mol/L; thể tích dung dịch giữ không đổi.
| t (s) | [A] (mol/L) | Tốc độ tiêu thụ trung bình trên khoảng kế tiếp (mol/(L·s)) |
|---|---|---|
| 0 | 0,20 | (0,20 − 0,14)/10 = 0,0060 |
| 10 | 0,14 | (0,14 − 0,10)/10 = 0,0040 |
| 20 | 0,10 | — |
Tốc độ trung bình 0–20 s là (0,20 − 0,10)/20 = 0,0050 mol/(L·s), nằm giữa tốc độ hai khoảng 10 s. Đường [A] giảm không chứng minh một công thức tốc độ tức thời; muốn tìm tốc độ tức thời cần độ dốc tiếp tuyến tại thời điểm xét.



