Phản ứng thu nhiệt là phản ứng hóa học mà hệ nhận nhiệt từ môi trường; ở áp suất không đổi, trong điều kiện phù hợp, ΔH của phản ứng dương. Nhiệt phân calcium carbonate là ví dụ điển hình. Cần phân biệt phản ứng hóa học thu nhiệt với các quá trình vật lí cũng có thể hút nhiệt, chẳng hạn nước đá tan.
Nhiệt đi vào hệ và dấu ΔH dương
Chọn hệ là các chất đang phản ứng, không phải không khí xung quanh. Nếu năng lượng truyền dưới dạng nhiệt từ môi trường vào hệ, ta quy ước qhệ > 0. Khi xét quá trình ở áp suất không đổi chỉ làm công giãn nở, ΔH = qp nên ΔH > 0.
Nhiệt được cung cấp có thể đến từ bếp nung, môi trường hoặc thiết bị gia nhiệt. Một vật xung quanh lạnh đi có thể do nhiều nguyên nhân như bay hơi hoặc nóng chảy, nên đó không phải bằng chứng đủ rằng có phản ứng thu nhiệt.
Sơ đồ năng lượng so với phản ứng toả nhiệt
Với phản ứng thu nhiệt, enthalpy sản phẩm cao hơn chất tham gia: ΔH = Hsản phẩm − Htham gia > 0. Với phản ứng tỏa nhiệt, chênh lệch mang dấu âm. Đường biểu diễn còn có thể có đỉnh năng lượng: độ cao của đỉnh so với chất tham gia liên quan đến rào cản động học, không phải chính ΔH.
| Quan sát trên sơ đồ | Thu nhiệt | Tỏa nhiệt |
|---|---|---|
| Sản phẩm so với chất đầu | Mức enthalpy cao hơn | Mức enthalpy thấp hơn |
| ΔH | Dương | Âm |
| Phần nhiệt cần nhận/truyền | Nhận vào | Truyền ra |
Phản ứng và thay đổi trạng thái đều có thể mang ΔH dương hoặc âm, nhưng chỉ phản ứng hóa học mới làm thay đổi chất về thành phần/liên kết.
Nhiệt phân CaCO3 có điều kiện
Khi nung calcium carbonate đủ nóng, trong điều kiện áp suất CO2 thích hợp, có thể xảy ra: CaCO3(s) → CaO(s) + CO2(g). Hai vế được cân bằng theo Ca, C và O: 1 Ca, 1 C, 3 O. Phản ứng cần hấp thụ nhiệt, thuộc loại phản ứng phân huỷ.
Không suy ra rằng chỉ cần để đá vôi ngoài trời nắng là nó tự phân hủy đáng kể. Nhiệt độ cần thiết còn tùy áp suất riêng phần CO2; việc nung và xử lý vôi công nghiệp không phải hoạt động thực hành tại nhà.
Hoà tan làm lạnh chưa chắc là phản ứng hoá học
Khi ammonium nitrate hòa tan trong nước, nhiệt độ có thể giảm do quá trình hòa tan thu nhiệt. Đây không phải bằng chứng riêng của phản ứng hóa học theo nghĩa hình thành chất mới. Tương tự, nước đá nóng chảy hấp thụ nhiệt nhưng vẫn là H2O, không biến thành chất khác.
Phải hỏi: chất ban đầu và chất cuối có khác về thành phần hóa học không? Nếu chỉ tách các hạt, hydrat hóa hoặc chuyển trạng thái thì tên quá trình và mô hình nhiệt cần xét riêng. Không đánh đồng “lạnh đi” với “phản ứng thu nhiệt”.
Tính nhiệt cần cung cấp cho lượng chất cho trước
Bài toán: Cho phản ứng CaCO3(s) → CaO(s) + CO2(g) có ΔH = +178 kJ cho 1 mol CaCO3 phản ứng theo dữ kiện đề bài. Nung hoàn toàn 0,250 mol CaCO3 ở đúng điều kiện đó; tính nhiệt hệ cần nhận.
- Tỉ lệ số mol: 0,250/1 = 0,250.
- Nhiệt phản ứng: ΔH = 0,250 × (+178) = +44,5 kJ.
- Kiểm dấu: hệ hấp thụ 44,5 kJ; không viết “tỏa 44,5 kJ”.
Đối chiếu kiểm ngược: 0,250 mol bằng một phần tư dữ kiện 1 mol, do đó nhiệt cũng bằng một phần tư. Để tính theo bất kỳ phương trình nhiệt hoá học nào, cần giữ nguyên trạng thái chất và điều kiện đã cho.



