Phản ứng phân huỷ là phản ứng hoá học trong đó một chất ban đầu biến đổi thành hai hoặc nhiều chất mới. Ví dụ, calcium carbonate khi nung tạo calcium oxide và carbon dioxide: CaCO3 → CaO + CO2. Dạng phản ứng này khác hoàn toàn việc một chất chỉ chuyển từ rắn sang lỏng hoặc lỏng sang khí.
Nhận diện một chất phản ứng tạo nhiều sản phẩm
Mẫu hình thường viết là AB → A + B. Trong thực tế các chất có thể phức tạp hơn; điểm xác định là chỉ có một chất phản ứng ở vế trái, còn vế phải chứa ít nhất hai chất sản phẩm khác nhau.
| Quá trình | Một chất phản ứng? | Có chất mới? | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| CaCO3 → CaO + CO2 | Có | Có | Phân huỷ |
| 2H2O2 → 2H2O + O2 | Có | Có | Phân huỷ |
| H2O(l) → H2O(g) | Có | Không | Sôi/bay hơi, biến đổi vật lí |
Không lấy hiện tượng có khí hoặc thay đổi màu làm tiêu chí duy nhất, vì khí có thể chỉ là hơi của chất cũ. Muốn nhận diện, phải biết công thức của chất trước và sau quá trình.
Nhiệt phân, điện phân và phân huỷ có xúc tác
Phân huỷ có thể được thúc đẩy bởi nhiều nguồn năng lượng hoặc điều kiện khác nhau. “Phải đun nóng” không phải quy luật cho mọi trường hợp.
| Loại điều kiện | Phương trình ví dụ | Cách hiểu |
|---|---|---|
| Nhiệt phân | CaCO3 → CaO + CO2 | Nung ở nhiệt độ đủ cao; không xảy ra hoàn toàn chỉ vì để ngoài không khí. |
| Điện phân | 2H2O(l) → 2H2(g) + O2(g) | Điện phân trong thiết bị và môi trường điện li thích hợp; không phải nước tự phân huỷ. |
| Có xúc tác | 2H2O2 → 2H2O + O2 | Hydrogen peroxide có thể phân huỷ, nhanh hơn khi có chất xúc tác thích hợp. |
Chất xúc tác tác động đến tốc độ nhưng không được dùng để “sáng tác” sản phẩm. Những phản ứng trên chỉ phục vụ học và phân loại, không phải quy trình tự điều chế oxygen hay hydrogen tại nhà.
Cân bằng từ CaCO3 và H2O2
Một phương trình phân huỷ đúng cần bảo toàn từng nguyên tố. Đừng đặt dấu mũi tên trước khi xác định đúng sản phẩm.
- Calcium carbonate: CaCO3 → CaO + CO2. Đếm hai vế: Ca 1–1; C 1–1; O 3–3. Hệ số đều là 1.
- Hydrogen peroxide: bắt đầu H2O2 → H2O + O2 chưa cân bằng. Đặt hệ số 2 trước H2O2 và H2O để được 2H2O2 → 2H2O + O2. Hai vế đều H 4, O 4.
CaCO3 và H2O2 đều là dạng một chất tạo nhiều chất, nhưng khác điều kiện. Nếu đề không nói chất phân huỷ hoàn toàn, kết quả tính mol tối đa chỉ là giá trị lý thuyết.
Không phải mọi quá trình đun nóng đều là phân huỷ
Đun nóng làm tăng nhiệt độ, nhưng không bảo đảm có phản ứng phân huỷ. Khi nước sôi, chỉ thay đổi trạng thái: H2O(l) → H2O(g). Thành phần hoá học vẫn là nước. Tương tự, đường tan trong nước là quá trình hoà tan, không phải phản ứng phân huỷ.
Để kết luận có phân huỷ, hãy hỏi: “Sau quá trình có những chất khác về thành phần và liên kết hóa học không?” Nhiệt độ, bọt khí và thời gian không thay thế câu trả lời này.
Tính lượng khí từ chất phân huỷ
Bài toán. Nung 10,0 g CaCO3 tinh khiết; giả sử chất phân huỷ hoàn toàn theo CaCO3 → CaO + CO2, khí được thu riêng, bỏ qua mất mát. Tính số mol và khối lượng CO2 thu được. Dùng M(CaCO3) = 100 g/mol, M(CO2) = 44 g/mol.
- Đổi mol: n(CaCO3) = 10,0/100 = 0,100 mol.
- Tỉ lệ phản ứng: hệ số 1:1 nên n(CO2) = 0,100 mol.
- Khối lượng khí: m(CO2) = 0,100 × 44 = 4,40 g.
- Kiểm ngược bảo toàn khối lượng: CaO có M = 56 g/mol, nên m(CaO) = 5,60 g; tổng sản phẩm 5,60 + 4,40 = 10,00 g, bằng lượng ban đầu.
Nếu đề hỏi thể tích khí, cần có nhiệt độ và áp suất hoặc nêu rõ thể tích mol áp dụng; không mặc định 22,4 L/mol cho mọi “điều kiện chuẩn”. Phản ứng nhiệt phân CaCO3 trong thực tế còn phụ thuộc nhiệt độ và áp suất riêng phần của CO2.



