Bỏ qua điều hướng

Phản ứng thế là gì? Điều kiện xảy ra, ví dụ và cách xác định nhanh

Minh hoạ Phản ứng thế là gì? Điều kiện xảy ra, ví dụ và cách xác định nhanh

Phản ứng thế trong phạm vi bài học phổ thông là phản ứng giữa một đơn chất và một hợp chất, trong đó nguyên tố của đơn chất thay thế một nguyên tố trong hợp chất. Ví dụ, sắt tác dụng với dung dịch copper(II) sulfate tạo iron(II) sulfate và copper: Fe + CuSO4 → FeSO4 + Cu. Nhưng không phải cứ gặp kim loại mạnh là dự đoán được phản ứng nếu bỏ qua môi trường.

Nhận diện A+BC→AC+B

Mô hình thường gặp: A + BC → AC + B. Đây là mô tả hình thức: A, B, C không nhất thiết có hóa trị bằng nhau; phải viết đúng công thức sản phẩm, cân bằng và kiểm chứng phản ứng xảy ra.

Cặp chất Kết quả Dạng phản ứng
Fe và dung dịch CuSO4 Fe + CuSO4 → FeSO4 + Cu Thế, đồng thời oxi hoá–khử
Cu và dung dịch FeSO4 Không tự xảy ra theo chiều Cu đẩy Fe2+ trong điều kiện đã nêu Không viết phản ứng thế
Dung dịch NaCl và KNO3 Các ion vẫn ở trong dung dịch Không phải phản ứng thế

Khi phản ứng thế kim loại xảy ra, nguyên tố bị thay thế thường đổi số oxi hoá. Vì thế các phản ứng thế cơ bản nêu ở đây đồng thời là phản ứng oxi hoá–khử.

Kim loại thế ion kim loại trong dung dịch

Trong dung dịch muối, kim loại có xu hướng khử ion của kim loại kém hoạt động hơn. Ví dụ: Fe + CuSO4 → FeSO4 + Cu. Sắt chuyển từ Fe0 thành Fe2+; Cu2+ thành Cu0. Ion sulfate là ion khán giả.

Bảng dãy hoạt động hóa học của kim loại là công cụ dự đoán ban đầu. Với các kim loại rất hoạt động, nước của dung dịch có thể phản ứng trước; môi trường, lớp oxide, dạng ion và điều kiện phải được xét thêm.

Trường hợp Dự đoán khi xét dung dịch nước Lý do
Fe + CuSO4 Có phản ứng thế Fe dễ nhường electron hơn Cu trong trường hợp này
Cu + FeSO4 Không có chiều thế Cu đẩy Fe Cu không khử Fe2+ thành Fe theo điều kiện phổ thông
Zn + CuSO4 Zn + CuSO4 → ZnSO4 + Cu Zn hoạt động mạnh hơn Cu

Kim loại giải phóng H2 từ acid không oxi hoá

Một số kim loại đứng trước hydrogen có thể phản ứng với acid không có tính oxi hoá mạnh như HCl loãng hoặc H2SO4 loãng, tạo muối và H2. Ví dụ:

  • Zn + 2HCl → ZnCl2 + H2
  • Fe + 2HCl → FeCl2 + H2

Không áp dụng kết luận “kim loại + acid → H2” cho mọi acid: HNO3 và H2SO4 đặc, nóng có tính oxi hoá; các sản phẩm khử có thể không phải hydrogen. Bảng kim loại tác dụng với acid giúp phân biệt các trường hợp, điều kiện và sản phẩm.

Cũng không suy ra Cu giải phóng H2 từ HCl loãng trong điều kiện thường; phải kiểm tính tự diễn ra của quá trình.

Halogen thế halogenua trong ví dụ có điều kiện

Một halogen hoạt động mạnh hơn có thể oxi hoá ion halide của halogen kém hoạt động hơn khi xét dung dịch và điều kiện phù hợp. Đây cũng là kiểu thế trong chương trình phổ thông.

Cặp chất Phương trình Nhận xét
Cl2 và KBr dung dịch Cl2 + 2KBr → 2KCl + Br2 Cl2 oxi hoá Br− thành Br2
Br2 và KI dung dịch Br2 + 2KI → 2KBr + I2 Br2 oxi hoá I− thành I2
I2 và KCl dung dịch Không có phản ứng thế như chiều ngược trên I2 không đẩy chloride thành Cl2

Các phương trình về halogen chỉ để phân tích tính chất. Chlorine và bromine độc, không dùng các ví dụ này làm hướng dẫn thực hành tại nhà.

Khi phản ứng với nước làm dự đoán thế sai

Phản ví dụ quan trọng: thả sodium kim loại vào dung dịch nước chứa CuSO4 không được viết thẳng 2Na + CuSO4 → Na2SO4 + Cu như phản ứng thế trực tiếp tạo copper trong nước. Sodium phản ứng rất mạnh với nước trước:

Phương trình: 2Na + 2H2O → 2NaOH + H2

OH− được tạo ra có thể tương tác với Cu2+ trong dung dịch: CuSO4 + 2NaOH → Cu(OH)2 + Na2SO4. Vì thế trong môi trường nước, cần ưu tiên xem xét phản ứng cạnh tranh với dung môi.

Quy trình chọn phản ứng thế: xác định đơn chất và hợp chất, nhận diện môi trường, xem tính hoạt động/khả năng oxi hoá–khử, chọn sản phẩm có thật và cân bằng. Nếu điều kiện không rõ, ghi giới hạn thay vì coi mẫu A + BC là quy tắc bất biến.

Tài liệu tham khảo

Hồ sơ chuyên môn

Hồng Anh

Hồng Anh có bằng Cử nhân Sư phạm Hoá học và 5 năm kinh nghiệm giảng dạy Hoá học THPT tại các trung tâm gia sư. Từng theo học chuyên Hoá ở bậc phổ thông, Hồng Anh có nền tảng chuyên môn và kinh nghiệm hỗ trợ học sinh củng cố kiến thức, nhận diện lỗi thường gặp và luyện tập cách giải.

Hồ sơ này giới thiệu nền tảng chuyên môn của Hồng Anh. Thông tin về nguồn nội dung, việc sử dụng AI và phạm vi rà soát bài viết trên BTH được công bố tại trang Chính sách nội dung.

313 bài viết đã xuất bản