Phản ứng thế trong phạm vi bài học phổ thông là phản ứng giữa một đơn chất và một hợp chất, trong đó nguyên tố của đơn chất thay thế một nguyên tố trong hợp chất. Ví dụ, sắt tác dụng với dung dịch copper(II) sulfate tạo iron(II) sulfate và copper: Fe + CuSO4 → FeSO4 + Cu. Nhưng không phải cứ gặp kim loại mạnh là dự đoán được phản ứng nếu bỏ qua môi trường.
Nhận diện A+BC→AC+B
Mô hình thường gặp: A + BC → AC + B. Đây là mô tả hình thức: A, B, C không nhất thiết có hóa trị bằng nhau; phải viết đúng công thức sản phẩm, cân bằng và kiểm chứng phản ứng xảy ra.
| Cặp chất | Kết quả | Dạng phản ứng |
|---|---|---|
| Fe và dung dịch CuSO4 | Fe + CuSO4 → FeSO4 + Cu | Thế, đồng thời oxi hoá–khử |
| Cu và dung dịch FeSO4 | Không tự xảy ra theo chiều Cu đẩy Fe2+ trong điều kiện đã nêu | Không viết phản ứng thế |
| Dung dịch NaCl và KNO3 | Các ion vẫn ở trong dung dịch | Không phải phản ứng thế |
Khi phản ứng thế kim loại xảy ra, nguyên tố bị thay thế thường đổi số oxi hoá. Vì thế các phản ứng thế cơ bản nêu ở đây đồng thời là phản ứng oxi hoá–khử.
Kim loại thế ion kim loại trong dung dịch
Trong dung dịch muối, kim loại có xu hướng khử ion của kim loại kém hoạt động hơn. Ví dụ: Fe + CuSO4 → FeSO4 + Cu. Sắt chuyển từ Fe0 thành Fe2+; Cu2+ thành Cu0. Ion sulfate là ion khán giả.
Bảng dãy hoạt động hóa học của kim loại là công cụ dự đoán ban đầu. Với các kim loại rất hoạt động, nước của dung dịch có thể phản ứng trước; môi trường, lớp oxide, dạng ion và điều kiện phải được xét thêm.
| Trường hợp | Dự đoán khi xét dung dịch nước | Lý do |
|---|---|---|
| Fe + CuSO4 | Có phản ứng thế | Fe dễ nhường electron hơn Cu trong trường hợp này |
| Cu + FeSO4 | Không có chiều thế Cu đẩy Fe | Cu không khử Fe2+ thành Fe theo điều kiện phổ thông |
| Zn + CuSO4 | Zn + CuSO4 → ZnSO4 + Cu | Zn hoạt động mạnh hơn Cu |
Kim loại giải phóng H2 từ acid không oxi hoá
Một số kim loại đứng trước hydrogen có thể phản ứng với acid không có tính oxi hoá mạnh như HCl loãng hoặc H2SO4 loãng, tạo muối và H2. Ví dụ:
- Zn + 2HCl → ZnCl2 + H2
- Fe + 2HCl → FeCl2 + H2
Không áp dụng kết luận “kim loại + acid → H2” cho mọi acid: HNO3 và H2SO4 đặc, nóng có tính oxi hoá; các sản phẩm khử có thể không phải hydrogen. Bảng kim loại tác dụng với acid giúp phân biệt các trường hợp, điều kiện và sản phẩm.
Cũng không suy ra Cu giải phóng H2 từ HCl loãng trong điều kiện thường; phải kiểm tính tự diễn ra của quá trình.
Halogen thế halogenua trong ví dụ có điều kiện
Một halogen hoạt động mạnh hơn có thể oxi hoá ion halide của halogen kém hoạt động hơn khi xét dung dịch và điều kiện phù hợp. Đây cũng là kiểu thế trong chương trình phổ thông.
| Cặp chất | Phương trình | Nhận xét |
|---|---|---|
| Cl2 và KBr dung dịch | Cl2 + 2KBr → 2KCl + Br2 | Cl2 oxi hoá Br− thành Br2 |
| Br2 và KI dung dịch | Br2 + 2KI → 2KBr + I2 | Br2 oxi hoá I− thành I2 |
| I2 và KCl dung dịch | Không có phản ứng thế như chiều ngược trên | I2 không đẩy chloride thành Cl2 |
Các phương trình về halogen chỉ để phân tích tính chất. Chlorine và bromine độc, không dùng các ví dụ này làm hướng dẫn thực hành tại nhà.
Khi phản ứng với nước làm dự đoán thế sai
Phản ví dụ quan trọng: thả sodium kim loại vào dung dịch nước chứa CuSO4 không được viết thẳng 2Na + CuSO4 → Na2SO4 + Cu như phản ứng thế trực tiếp tạo copper trong nước. Sodium phản ứng rất mạnh với nước trước:
Phương trình: 2Na + 2H2O → 2NaOH + H2
OH− được tạo ra có thể tương tác với Cu2+ trong dung dịch: CuSO4 + 2NaOH → Cu(OH)2 + Na2SO4. Vì thế trong môi trường nước, cần ưu tiên xem xét phản ứng cạnh tranh với dung môi.
Quy trình chọn phản ứng thế: xác định đơn chất và hợp chất, nhận diện môi trường, xem tính hoạt động/khả năng oxi hoá–khử, chọn sản phẩm có thật và cân bằng. Nếu điều kiện không rõ, ghi giới hạn thay vì coi mẫu A + BC là quy tắc bất biến.



