Phản ứng hoá hợp là phản ứng trong đó hai hay nhiều chất tham gia tạo thành một chất sản phẩm. Nhận ra dạng phản ứng dựa trên số chất ở hai vế, không dựa vào việc có lửa hay có khí. Ví dụ, magnesium tác dụng với oxygen tạo magnesium oxide: 2Mg + O2 → 2MgO.
Nhận diện mô hình A+B→AB
Mô hình khái quát là A + B → AB. A và B chỉ là ký hiệu hình thức cho những chất ban đầu; công thức sản phẩm thực tế phải được xác định bằng tính chất và hóa trị, không ghép ký hiệu một cách cơ học.
| Phương trình | Số chất tham gia | Số chất sản phẩm | Phân loại |
|---|---|---|---|
| 2Mg + O2 → 2MgO | 2 | 1 | Hoá hợp |
| CaO + H2O → Ca(OH)2 | 2 | 1 | Hoá hợp |
| 2H2O2 → 2H2O + O2 | 1 | 2 | Phân huỷ, không phải hoá hợp |
Chỉ tính số chất khác nhau, không đếm hệ số. Ở phương trình 2Mg + O2 → 2MgO, dù có hệ số 2 trước Mg và MgO, vẫn chỉ có hai chất tham gia và một chất tạo thành.
Viết và cân bằng các ví dụ tạo oxide
Phương trình hoá hợp tạo oxide thường gặp trong bài học về oxygen. Muốn lập phương trình, trước hết xác định sản phẩm có thật, sau đó mới điều chỉnh hệ số để số nguyên tử mỗi nguyên tố ở hai vế bằng nhau.
- Magnesium và oxygen: 2Mg + O2 → 2MgO. Vế trái: 2 nguyên tử Mg, 2 nguyên tử O; vế phải cũng vậy.
- Carbon cháy trong oxygen dư tạo carbon dioxide: C + O2 → CO2. Nếu thiếu oxygen, sản phẩm có thể khác nên phải ghi điều kiện.
- Calcium oxide tác dụng với nước: CaO + H2O → Ca(OH)2. Đây cũng là hoá hợp dù không có oxygen dạng khí.
Khi hệ số chưa cân bằng, không được đổi chỉ số nhỏ trong công thức để “chỉnh” số nguyên tử. Bài cân bằng phương trình hóa học trình bày cách chọn hệ số và kiểm ngược.
Hoá hợp có thể là oxi hoá–khử hoặc không
Hoá hợp phân loại theo cách kết hợp chất; oxi hoá–khử phân loại theo sự thay đổi số oxi hoá. Hai tiêu chí độc lập nên một phản ứng có thể mang cả hai tên.
| Ví dụ | Kiểm tra số oxi hoá | Kết luận |
|---|---|---|
| 2Mg + O2 → 2MgO | Mg: 0 → +2; O: 0 → −2 | Hoá hợp và oxi hoá–khử |
| CaO + H2O → Ca(OH)2 | Ca +2, H +1, O −2 không đổi | Hoá hợp nhưng không phải oxi hoá–khử |
Vì vậy, khi gặp yêu cầu phân loại phản ứng hóa học, phải đọc tiêu chí của đề: đếm chất tham gia–sản phẩm hay kiểm số oxi hoá. Không kết luận “hoá hợp luôn là cháy” hoặc “hoá hợp luôn là oxi hoá–khử”.
Điều kiện để phương trình mô tả phản ứng có thật
Dạng ký hiệu A + B → AB chỉ là mẫu hình, không chứng minh A và B phản ứng ở mọi điều kiện. Phản ứng có thể cần nhiệt độ, áp suất, xúc tác hoặc môi trường phù hợp; có cặp chất hầu như không phản ứng khi chỉ trộn trong điều kiện thường.
Ví dụ, sắt và sulfur có thể trộn thành hỗn hợp, nhưng để tạo iron(II) sulfide cần điều kiện khởi động thích hợp: Fe + S → FeS. Trạng thái “bột sắt và bột sulfur đã trộn” không đủ để ghi rằng đã thu được FeS. Với các phản ứng cháy, còn cần xét oxygen cung cấp và điều kiện phản ứng.
Nhìn chung, một sản phẩm trên giấy chỉ có ý nghĩa khi phương trình mô tả quá trình có thể xảy ra. Khi bài tập không cho điều kiện nhưng trường hợp phụ thuộc điều kiện, phải nêu giả thiết thay vì suy đoán chắc chắn.
Bài phân biệt hoá hợp với trộn chất
Bài 1. Xét ba trường hợp: (a) 2Mg + O2 → 2MgO; (b) CaCO3 → CaO + CO2 khi nung; (c) chỉ trộn bột Fe với bột S ở nhiệt độ phòng. Trường hợp nào chắc chắn được mô tả là phản ứng hoá hợp?
- (a) có hai chất tham gia và một chất sản phẩm, nên là hoá hợp.
- (b) một chất tạo hai chất, nên là phân huỷ.
- (c) chỉ mới trộn vật lý, chưa có căn cứ khẳng định đã tạo chất mới; không coi đó là phản ứng hoá hợp.
Bài 2. Phản ứng 4Fe + 3O2 → 2Fe2O3 có phải hoá hợp và oxi hoá–khử không? Giải: có hai chất tham gia và một chất sản phẩm nên thuộc hoá hợp; Fe từ 0 lên +3, oxygen từ 0 xuống −2 nên đồng thời là oxi hoá–khử. Kiểm nguyên tố: Fe 4–4, O 6–6.



