Cân bằng phương trình hoá học là tìm các hệ số trước công thức chất để số nguyên tử của từng nguyên tố bằng nhau ở hai vế. Với phương trình ion, tổng điện tích ở hai vế cũng phải bằng nhau. Người học nên bắt đầu bằng cách kiểm đếm nguyên tử, sau đó chọn cách cân bằng phù hợp với độ phức tạp của phản ứng.
Nguyên tắc: chỉ đổi hệ số, không đổi công thức
Trong 2H2O, số 2 đứng trước là hệ số, biểu thị hai phân tử nước. Nếu sửa chỉ số để thành H2O2, ta đã đổi nước thành hydrogen peroxide, không còn là cân bằng phương trình nữa. Bài giải chỉ hợp lệ khi công thức chất tham gia và sản phẩm đã được viết đúng ngay từ đầu.
Muốn hiểu rõ phân biệt này, xem phần hệ số phương trình và chỉ số. Thông thường ta chọn các hệ số nguyên dương nhỏ nhất và bỏ hệ số 1.
Cân bằng từng bước bằng kiểm đếm nguyên tử
Ví dụ 1 – tạo magnesium oxide: Sơ đồ Mg + O2 → MgO. Vế trái có 2 nguyên tử O nhưng vế phải chỉ có 1. Đặt hệ số 2 trước MgO, rồi cân bằng Mg:
2Mg + O2 → 2MgO.
Kiểm lại: Mg có 2 ở mỗi vế; O có 2 ở mỗi vế. Không cần thêm hệ số khác.
Ví dụ 2 – tạo iron(III) oxide khi sản phẩm đã cho là Fe2O3: Fe + O2 → Fe2O3. Bội chung nhỏ nhất của 2 và 3 nguyên tử O là 6; vì vậy đặt 3 trước O2, 2 trước Fe2O3, sau cùng là 4 trước Fe:
4Fe + 3O2 → 2Fe2O3.
Kiểm: hai vế đều có 4 Fe và 6 O. Đây là phép cân bằng sơ đồ với sản phẩm Fe2O3 được xác định; trong thực tế, sắt tác dụng với oxygen có thể tạo oxide khác tùy điều kiện.
Chọn phương pháp theo dạng phương trình
| Dạng bài | Cách phù hợp | Ví dụ |
|---|---|---|
| Ít chất, ít nguyên tố | Kiểm đếm trực tiếp và bội chung | Mg + O2 → MgO |
| Cháy hợp chất hữu cơ | Thường cân bằng C, H rồi O | CH4 + O2 → CO2 + H2O |
| Nhóm nguyên tử giữ nguyên | Cân cả nhóm trước | Na2SO4 + BaCl2 → BaSO4 + NaCl |
| Nhiều chất hoặc hệ số khó đoán | Đặt ẩn, lập hệ phương trình | Fe2O3 + CO → Fe + CO2 |
| Oxi hoá–khử dạng ion | Bán phản ứng và bảo toàn electron | MnO4− + Fe2+ trong môi trường acid |
Ví dụ 3 – phản ứng cháy methane: CH4 + O2 → CO2 + H2O. Giữ 1 C nên hệ số CO2 là 1; 4 H cần 2H2O; tổng O bên phải là 4 nên cần 2O2. Kết quả:
CH4 + 2O2 → CO2 + 2H2O (cháy hoàn toàn). Hai vế: C = 1, H = 4, O = 4.
Giữ nhóm nguyên tử và đặt ẩn khi cần
Nếu nhóm sulfate SO4 giữ nguyên hai bên, có thể tạm đếm từng nhóm thay vì đếm riêng S và O. Trong phản ứng trao đổi dung dịch:
Na2SO4 + BaCl2 → BaSO4↓ + 2NaCl.
Mỗi vế có 1 nhóm SO4, 1 Ba, 2 Na và 2 Cl. Mũi tên xuống chỉ sản phẩm kết tủa theo điều kiện dung dịch thông thường, không phải hệ số.
Ví dụ 4 – đặt ẩn: aFe2O3 + bCO → cFe + dCO2. Đếm Fe: 2a = c; đếm C: b = d; đếm O: 3a + b = 2d. Thay d = b vào được 3a = b. Chọn a = 1 suy ra b = 3, c = 2, d = 3:
Fe2O3 + 3CO → 2Fe + 3CO2 (phản ứng khử oxide sắt ở nhiệt độ thích hợp). Kiểm: Fe 2–2; C 3–3; O 6–6.
Cân bằng phản ứng oxi hoá–khử theo môi trường
Khi phương trình ở dạng ion, cần bảo toàn cả nguyên tử lẫn điện tích. Ví dụ ion permanganate oxi hoá Fe2+ thành Fe3+ trong dung dịch acid. Xác định chiều biến đổi bằng số oxi hoá, sau đó viết hai bán phản ứng:
- Fe2+ → Fe3+ + e−.
- MnO4− + 8H+ + 5e− → Mn2+ + 4H2O.
Nhân bán phản ứng của Fe với 5, cộng hai vế và triệt tiêu electron:
MnO4− + 5Fe2+ + 8H+ → Mn2+ + 5Fe3+ + 4H2O.
Kiểm điện tích: vế trái (−1) + 10 + 8 = +17; vế phải 2 + 15 = +17. Kiểm nguyên tử: Mn 1, Fe 5, O 4, H 8 ở mỗi vế. Kết quả này phụ thuộc môi trường acid; không sao chép hệ số sang môi trường trung tính hoặc kiềm.
Kiểm nguyên tử, điện tích và hệ số tối giản
Ba câu hỏi kiểm cuối: (1) công thức và sản phẩm có đúng đề/điều kiện không; (2) mỗi nguyên tố có tổng số nguyên tử bằng nhau ở hai vế, đồng thời điện tích bằng nhau nếu là phương trình ion; (3) hệ số đã rút về bộ số nguyên nhỏ nhất chưa?
Ví dụ 4H2 + 2O2 → 4H2O đúng về bảo toàn nhưng chưa tối giản; chia toàn bộ hệ số cho 2 được 2H2 + O2 → 2H2O.
Bài tập tăng dần độ khó có lời giải
Bài 1: Nhôm tác dụng với dung dịch hydrochloric acid
Sơ đồ: Al + HCl → AlCl3 + H2. Cân Cl theo AlCl3 rồi tránh hệ số lẻ của H2 bằng cách nhân đôi số Al. Kết quả:
2Al + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2↑. Kiểm: Al 2; H 6; Cl 6 ở mỗi vế.
Bài 2: Ethane cháy hoàn toàn
C2H6 + O2 → CO2 + H2O. Cần 2CO2 và 3H2O cho 1 ethane; vế phải có 7 O nên tạm đặt 7/2 O2. Nhân toàn bộ phương trình với 2:
2C2H6 + 7O2 → 4CO2 + 6H2O. Kiểm: C 4, H 12, O 14 ở mỗi vế.
Bài 3: Dung dịch chứa sulfate và barium
Na2SO4 + BaCl2 → BaSO4 + NaCl. SO4 và Ba đã cân bằng; Na và Cl cần hệ số 2 trước NaCl. Khi viết ion rút gọn, ta có Ba2+ + SO42− → BaSO4↓; tổng điện tích hai vế đều bằng 0.



