Bỏ qua điều hướng

Cân bằng phương trình hoá học: Cách làm nhanh, nguyên tắc và bài tập mẫu

Minh hoạ Cân bằng phương trình hoá học: Cách làm nhanh, nguyên tắc và bài tập mẫu

Cân bằng phương trình hoá học là tìm các hệ số trước công thức chất để số nguyên tử của từng nguyên tố bằng nhau ở hai vế. Với phương trình ion, tổng điện tích ở hai vế cũng phải bằng nhau. Người học nên bắt đầu bằng cách kiểm đếm nguyên tử, sau đó chọn cách cân bằng phù hợp với độ phức tạp của phản ứng.

Nguyên tắc: chỉ đổi hệ số, không đổi công thức

Trong 2H2O, số 2 đứng trước là hệ số, biểu thị hai phân tử nước. Nếu sửa chỉ số để thành H2O2, ta đã đổi nước thành hydrogen peroxide, không còn là cân bằng phương trình nữa. Bài giải chỉ hợp lệ khi công thức chất tham gia và sản phẩm đã được viết đúng ngay từ đầu.

Muốn hiểu rõ phân biệt này, xem phần hệ số phương trình và chỉ số. Thông thường ta chọn các hệ số nguyên dương nhỏ nhất và bỏ hệ số 1.

Cân bằng từng bước bằng kiểm đếm nguyên tử

Ví dụ 1 – tạo magnesium oxide: Sơ đồ Mg + O2 → MgO. Vế trái có 2 nguyên tử O nhưng vế phải chỉ có 1. Đặt hệ số 2 trước MgO, rồi cân bằng Mg:

2Mg + O2 → 2MgO.

Kiểm lại: Mg có 2 ở mỗi vế; O có 2 ở mỗi vế. Không cần thêm hệ số khác.

Ví dụ 2 – tạo iron(III) oxide khi sản phẩm đã cho là Fe2O3: Fe + O2 → Fe2O3. Bội chung nhỏ nhất của 2 và 3 nguyên tử O là 6; vì vậy đặt 3 trước O2, 2 trước Fe2O3, sau cùng là 4 trước Fe:

4Fe + 3O2 → 2Fe2O3.

Kiểm: hai vế đều có 4 Fe và 6 O. Đây là phép cân bằng sơ đồ với sản phẩm Fe2O3 được xác định; trong thực tế, sắt tác dụng với oxygen có thể tạo oxide khác tùy điều kiện.

Chọn phương pháp theo dạng phương trình

Dạng bài Cách phù hợp Ví dụ
Ít chất, ít nguyên tố Kiểm đếm trực tiếp và bội chung Mg + O2 → MgO
Cháy hợp chất hữu cơ Thường cân bằng C, H rồi O CH4 + O2 → CO2 + H2O
Nhóm nguyên tử giữ nguyên Cân cả nhóm trước Na2SO4 + BaCl2 → BaSO4 + NaCl
Nhiều chất hoặc hệ số khó đoán Đặt ẩn, lập hệ phương trình Fe2O3 + CO → Fe + CO2
Oxi hoá–khử dạng ion Bán phản ứng và bảo toàn electron MnO4− + Fe2+ trong môi trường acid

Ví dụ 3 – phản ứng cháy methane: CH4 + O2 → CO2 + H2O. Giữ 1 C nên hệ số CO2 là 1; 4 H cần 2H2O; tổng O bên phải là 4 nên cần 2O2. Kết quả:

CH4 + 2O2 → CO2 + 2H2O (cháy hoàn toàn). Hai vế: C = 1, H = 4, O = 4.

Giữ nhóm nguyên tử và đặt ẩn khi cần

Nếu nhóm sulfate SO4 giữ nguyên hai bên, có thể tạm đếm từng nhóm thay vì đếm riêng S và O. Trong phản ứng trao đổi dung dịch:

Na2SO4 + BaCl2 → BaSO4↓ + 2NaCl.

Mỗi vế có 1 nhóm SO4, 1 Ba, 2 Na và 2 Cl. Mũi tên xuống chỉ sản phẩm kết tủa theo điều kiện dung dịch thông thường, không phải hệ số.

Ví dụ 4 – đặt ẩn: aFe2O3 + bCO → cFe + dCO2. Đếm Fe: 2a = c; đếm C: b = d; đếm O: 3a + b = 2d. Thay d = b vào được 3a = b. Chọn a = 1 suy ra b = 3, c = 2, d = 3:

Fe2O3 + 3CO → 2Fe + 3CO2 (phản ứng khử oxide sắt ở nhiệt độ thích hợp). Kiểm: Fe 2–2; C 3–3; O 6–6.

Cân bằng phản ứng oxi hoá–khử theo môi trường

Khi phương trình ở dạng ion, cần bảo toàn cả nguyên tử lẫn điện tích. Ví dụ ion permanganate oxi hoá Fe2+ thành Fe3+ trong dung dịch acid. Xác định chiều biến đổi bằng số oxi hoá, sau đó viết hai bán phản ứng:

  • Fe2+ → Fe3+ + e−.
  • MnO4− + 8H+ + 5e− → Mn2+ + 4H2O.

Nhân bán phản ứng của Fe với 5, cộng hai vế và triệt tiêu electron:

MnO4− + 5Fe2+ + 8H+ → Mn2+ + 5Fe3+ + 4H2O.

Kiểm điện tích: vế trái (−1) + 10 + 8 = +17; vế phải 2 + 15 = +17. Kiểm nguyên tử: Mn 1, Fe 5, O 4, H 8 ở mỗi vế. Kết quả này phụ thuộc môi trường acid; không sao chép hệ số sang môi trường trung tính hoặc kiềm.

Kiểm nguyên tử, điện tích và hệ số tối giản

Ba câu hỏi kiểm cuối: (1) công thức và sản phẩm có đúng đề/điều kiện không; (2) mỗi nguyên tố có tổng số nguyên tử bằng nhau ở hai vế, đồng thời điện tích bằng nhau nếu là phương trình ion; (3) hệ số đã rút về bộ số nguyên nhỏ nhất chưa?

Ví dụ 4H2 + 2O2 → 4H2O đúng về bảo toàn nhưng chưa tối giản; chia toàn bộ hệ số cho 2 được 2H2 + O2 → 2H2O.

Bài tập tăng dần độ khó có lời giải

Bài 1: Nhôm tác dụng với dung dịch hydrochloric acid

Sơ đồ: Al + HCl → AlCl3 + H2. Cân Cl theo AlCl3 rồi tránh hệ số lẻ của H2 bằng cách nhân đôi số Al. Kết quả:

2Al + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2↑. Kiểm: Al 2; H 6; Cl 6 ở mỗi vế.

Bài 2: Ethane cháy hoàn toàn

C2H6 + O2 → CO2 + H2O. Cần 2CO2 và 3H2O cho 1 ethane; vế phải có 7 O nên tạm đặt 7/2 O2. Nhân toàn bộ phương trình với 2:

2C2H6 + 7O2 → 4CO2 + 6H2O. Kiểm: C 4, H 12, O 14 ở mỗi vế.

Bài 3: Dung dịch chứa sulfate và barium

Na2SO4 + BaCl2 → BaSO4 + NaCl. SO4 và Ba đã cân bằng; Na và Cl cần hệ số 2 trước NaCl. Khi viết ion rút gọn, ta có Ba2+ + SO42− → BaSO4↓; tổng điện tích hai vế đều bằng 0.

Tài liệu tham khảo

Hồ sơ chuyên môn

Hồng Anh

Hồng Anh có bằng Cử nhân Sư phạm Hoá học và 5 năm kinh nghiệm giảng dạy Hoá học THPT tại các trung tâm gia sư. Từng theo học chuyên Hoá ở bậc phổ thông, Hồng Anh có nền tảng chuyên môn và kinh nghiệm hỗ trợ học sinh củng cố kiến thức, nhận diện lỗi thường gặp và luyện tập cách giải.

Hồ sơ này giới thiệu nền tảng chuyên môn của Hồng Anh. Thông tin về nguồn nội dung, việc sử dụng AI và phạm vi rà soát bài viết trên BTH được công bố tại trang Chính sách nội dung.

315 bài viết đã xuất bản