Bỏ qua điều hướng

Hệ số trong phương trình hoá học là gì?

Minh hoạ Hệ số trong phương trình hoá học là gì?

Hệ số trong phương trình hoá học là con số đặt trước toàn bộ công thức chất, cho biết tỉ lệ số hạt hay số mol của chất đó trong phản ứng. Chẳng hạn, trong 2H2 + O2 → 2H2O, hệ số là 2, 1, 2. Hệ số không làm thay đổi chất; nó cho biết có bao nhiêu đơn vị công thức được xét. Khác với hệ số, chỉ số nằm bên trong công thức và biểu diễn thành phần của chất.

Hệ số đứng trước toàn bộ công thức

Trong biểu thức 3CO2, hệ số là 3 và công thức CO2 giữ nguyên: có ba phân tử CO2 hoặc ba mol CO2 tuỳ ngữ cảnh. Tương tự, 4Fe có thể biểu diễn bốn nguyên tử Fe hoặc bốn mol nguyên tử Fe.

Với phương trình 2H2 + O2 → 2H2O, oxygen không có số ở trước nên hệ số ngầm hiểu là 1. Cách đọc phương trình hoá học giúp nhận ra đâu là chất phản ứng, đâu là sản phẩm; hệ số chỉ là một thành phần trong câu chuyện đó.

Nếu một chất có nhóm đa nguyên tử nằm trong ngoặc, hệ số đứng ngoài cùng, tác dụng lên cả nhóm lẫn các nguyên tố còn lại. Không được chỉ nhân một phần công thức.

Đếm nguyên tử khi có hệ số và chỉ số

Xét 2Al2(SO4)3. Một đơn vị công thức Al2(SO4)3 có 2 Al, 3 nhóm SO4, nghĩa là 3 S và 12 O. Nhân hệ số 2 cho toàn bộ công thức sẽ được:

Nguyên tố Trong 1 đơn vị công thức Trong 2Al2(SO4)3
Al 2 2 × 2 = 4
S 3 2 × 3 = 6
O 3 × 4 = 12 2 × 12 = 24

Kiểm ngược: nếu bỏ hệ số 2, các số 4, 6, 24 chia đôi trở lại thành 2, 3, 12. Như vậy một biểu thức có hệ số 2 không đồng nghĩa với việc thay công thức thành một chất mới.

So sánh: 2H2O có bốn H và hai O; H2O2 chỉ có hai H và hai O, nhưng là chất khác. Lỗi thường gặp là gộp số đứng trước và chỉ số rồi tự sửa công thức để “cân bằng”.

Hệ số biểu thị tỉ lệ hạt và số mol

Từ 2H2 + O2 → 2H2O, suy ra theo phương trình: 2 phân tử H2 ứng với 1 phân tử O2 và tạo 2 phân tử H2O; ở quy mô lớn, 2 mol : 1 mol : 2 mol tương ứng hoàn toàn cùng tỉ lệ. Tỉ lệ hệ số không cho biết trực tiếp số gam.

Ví dụ có dữ kiện: Có 4,0 g khí H2, giả sử O2 vừa đủ để phản ứng hoàn toàn; M(H2) = 2 g/mol, M(O2) = 32 g/mol, M(H2O) = 18 g/mol. Đầu tiên đổi: n(H2) = 4,0/2 = 2,0 mol. Theo tỉ lệ 2 : 1 : 2, cần 1,0 mol O2 (32 g) và thu về 2,0 mol H2O (36 g). Kiểm khối lượng: 4 + 32 = 36 g.

Khi đề cho khối lượng, luôn đổi về mol bằng công thức tính số mol trước rồi mới áp dụng tỉ lệ hệ số. Nếu chất phản ứng không vừa đủ, phải xét chất giới hạn; không được áp dụng số mol của cả hai chất một cách độc lập.

Tỉ lệ thể tích khí chỉ dùng cùng điều kiện phù hợp

Đối với các chất đều ở trạng thái khí tại cùng nhiệt độ và áp suất, thể tích khí tỉ lệ gần đúng với số mol theo mô hình khí lí tưởng. Vì vậy, trong phản ứng 2CO(g) + O2(g) → 2CO2(g), tỉ lệ thể tích khí đã tham gia và được tạo thành là 2 : 1 : 2 nếu đo tại cùng T, p.

Chẳng hạn, theo tỉ lệ lí tưởng, 4,0 L CO phản ứng hoàn toàn với 2,0 L O2 tạo 4,0 L CO2, các thể tích đều quy về cùng nhiệt độ và áp suất. Kiểm số mol tỉ lệ: 4 : 2 : 4 = 2 : 1 : 2. Không cần gắn một giá trị lít/mol cố định để suy tỉ lệ này.

Giới hạn: nếu sản phẩm là chất lỏng hoặc rắn thì không được lấy hệ số làm tỉ lệ thể tích của chúng; nếu khí đo ở nhiệt độ, áp suất khác nhau thì cần quy đổi trước. Ở áp suất cao hoặc các điều kiện lệch nhiều khỏi mô hình lí tưởng, thể tích khí thực có thể sai khác.

Hệ số tối giản và số 1 được lược bỏ

Một phương trình cân bằng thường được viết với bộ hệ số nguyên dương tối giản. Ví dụ:

4H2 + 2O2 → 4H2O có số nguyên tử hai vế bằng nhau, nhưng các hệ số 4 : 2 : 4 đều chia được cho 2. Chia đồng thời được bộ 2 : 1 : 2, nên viết thông dụng là 2H2 + O2 → 2H2O.

Hệ số 1 không viết: O2 là cách viết gọn của 1O2. Nếu một bước giải tạm xuất hiện phân số, cần nhân đồng thời các hệ số để thu được bộ số nguyên tối giản ở đáp án cuối.

Tự kiểm: hai vế 2H2 + O2 và 2H2O đều chứa 4 H và 2 O. Chỉ số vẫn cố định, và ước chung lớn nhất của 2, 1, 2 là 1. Đây là cách xác nhận bộ hệ số đã phù hợp.

Tài liệu tham khảo

Hồ sơ chuyên môn

Hồng Anh

Hồng Anh có bằng Cử nhân Sư phạm Hoá học và 5 năm kinh nghiệm giảng dạy Hoá học THPT tại các trung tâm gia sư. Từng theo học chuyên Hoá ở bậc phổ thông, Hồng Anh có nền tảng chuyên môn và kinh nghiệm hỗ trợ học sinh củng cố kiến thức, nhận diện lỗi thường gặp và luyện tập cách giải.

Hồ sơ này giới thiệu nền tảng chuyên môn của Hồng Anh. Thông tin về nguồn nội dung, việc sử dụng AI và phạm vi rà soát bài viết trên BTH được công bố tại trang Chính sách nội dung.

354 bài viết đã xuất bản