Cách lập công thức hoá học ở mức cơ bản gồm hai tuyến: dùng hoá trị để tìm tỉ lệ chỉ số trong bài tập truyền thống, hoặc dùng điện tích ion để bảo đảm tổng điện tích bằng không đối với hợp chất ion. Chẳng hạn Al3+ và O2− kết hợp theo tỉ lệ 2 : 3 thành Al2O3. Để viết đúng, phải biết nguyên tố/nhóm ion và hóa trị hoặc điện tích phù hợp; không thể đoán mọi công thức chỉ bằng tên hai nguyên tố.
Xác định nguyên tố hoặc nhóm nguyên tử trước khi ghép
Đề bài cần cung cấp cặp nguyên tố hoặc các ion tham gia, ví dụ calcium và chlorine, aluminum và oxygen, calcium và nhóm hydroxide OH−. Trước khi ghép, viết đúng ký hiệu Ca, Cl, Al, O; nếu có nhóm nguyên tử thì giữ nguyên thành phần của nhóm, chẳng hạn OH hoặc SO4.
Trong tuyến hoá trị, hãy xác định hoá trị theo đề hoặc bảng được cho. Nếu chưa có giá trị đáng tin cậy, cần tìm từ dữ kiện hoặc xem lại bài cách xác định hoá trị; không mặc định mọi nguyên tố chỉ có một hoá trị. Calcium thường có hoá trị II trong hợp chất đơn giản, oxygen thường II, chlorine thường I ở chloride, nhưng sắt Fe có thể cho hợp chất khác nhau.
Trong tuyến ion, cần dùng điện tích thực sự của ion: Ca2+, Al3+, Cl−, O2−, OH−, SO42−. Hoá trị và điện tích là hai khái niệm khác nhau, không được mặc định đồng nhất khi viết công thức của mọi chất.
Lập công thức nhị nguyên từ hoá trị
Ví dụ 1 — nhôm và oxygen. Giả sử đề cho Al hoá trị III, O hoá trị II. Đặt công thức tạm AlxOy. Theo quy tắc hoá trị ở bài phổ thông, 3x = 2y. Bộ số nguyên dương nhỏ nhất thỏa mãn là x = 2, y = 3. Công thức: Al2O3. Kiểm ngược: 2 × III = 3 × II = VI.
Ví dụ 2 — calcium và chlorine. Ca hoá trị II, Cl hoá trị I trong chloride. Với CaxCly: 2x = y. Chọn x = 1, y = 2, được CaCl2. Khi một nguyên tố có chỉ số 1, ta không viết số 1 trong công thức.
Mẹo “đổi chéo hoá trị” chỉ là cách tìm tỉ lệ nhanh trong những trường hợp thích hợp; cần rút gọn nếu hai số cùng chia hết cho một số và luôn kiểm lại. Không dùng mẹo để suy mọi hợp chất cộng hoá trị, chất phi tỉ lượng hoặc trạng thái oxi hoá chưa xác định.
Lập công thức hợp chất ion theo tổng điện tích
Đối với hợp chất ion trung hoà điện, tổng điện tích dương phải bằng tổng độ lớn điện tích âm. Đặt x ion Al3+ và y ion O2−: 3x − 2y = 0. Chọn (x,y) = (2,3) nên Al2O3. Với Mg2+ và N3−, 2x − 3y = 0, lấy x = 3, y = 2 được Mg3N2.
Với NH4+ và Cl−, tỉ lệ 1 : 1 tạo NH4Cl; điện tích của nhóm NH4 là +1, không phải tổng điện tích của từng chữ N và H đọc riêng. Khi viết ion, điện tích có thể có dấu và chữ số phía trên, nhưng khi ghép thành công thức hợp chất trung hoà thì thường bỏ ký hiệu điện tích.
Kiểm ngược: Mg3N2 có tổng điện tích hình thức 3 × (+2) + 2 × (−3) = 0. Nếu viết MgN thì tổng điện tích (+2) + (−3) = −1, không đúng tỉ lệ trung hoà cho bộ ion đã chọn.
Dùng ngoặc với nhóm OH, SO4 và NO3
Nhóm xuất hiện một lần
Nếu trong một đơn vị công thức chỉ có một nhóm đa nguyên tử, thông thường không cần ngoặc. Ví dụ Na+ + OH− → NaOH; Ca2+ + SO42− → CaSO4; K+ + NO3− → KNO3. Trong những công thức này, các chỉ số 4 và 3 thuộc thành phần của ion sulfate và nitrate, không phải điện tích.
Tra nhóm nguyên tử và tên gốc acid để xác định đúng SO42−, SO32−, NO3−; chúng có thành phần và tên khác nhau. Không đổi thành phần bên trong nhóm khi cân bằng điện tích.
Nhóm xuất hiện nhiều lần và cần ngoặc
Ca(OH)2: Ca2+ cần hai OH−, đặt ngoặc cả OH vì nhóm xuất hiện hai lần; tổng điện tích +2 + 2 × (−1) = 0. Viết CaOH2 sẽ biểu diễn số nguyên tử khác và không đúng công thức.
Al2(SO4)3: hai Al3+ tổng +6 cần ba SO42− tổng −6. Đếm nguyên tử: 2 Al, 3 S, 12 O. Kiểm điện tích: 2 × (+3) + 3 × (−2) = 0. Với Ca(NO3)2, chỉ số 2 cũng nhân cả nhóm NO3.
Rút tỉ lệ và kiểm công thức đã lập
Chỉ số trong đơn vị công thức ion thường biểu thị tỉ lệ nguyên tối giản. Ví dụ, Ca2+ và O2− tạo CaO chứ không viết Ca2O2 dù cả hai đều có tổng điện tích bằng 0. Ngược lại, không thể “rút gọn” chỉ số của một phân tử đã biết từ H2O2 thành HO: đó là công thức phân tử của một chất cụ thể, không phải phép tìm tỉ lệ ion.
Để tự kiểm, thực hiện ba bước: xác định đúng tên/ký hiệu; đếm chỉ số và nhóm ngoặc; kiểm tổng điện tích của hợp chất ion (hoặc quy tắc hoá trị khi đề yêu cầu). Sau đó so lại với công thức thực nghiệm đã biết. Ví dụ Al2(SO4)3 có tổng điện tích bằng 0 và giữ nguyên ion sulfate.
Trường hợp không thể suy chỉ từ tên hai nguyên tố
Sắt và oxygen có thể tạo FeO hoặc Fe2O3 trong những điều kiện phù hợp. Muốn lập công thức từ ion, phải biết là Fe2+ hay Fe3+. Tương tự, carbon và oxygen tạo được CO và CO2 là hai hợp chất khác nhau. Biết “carbon + oxygen” không đủ để chọn một công thức.
Một số chất phân tử cần công thức được xác định bằng thực nghiệm hoặc thông tin tên gọi rõ ràng, không thể suy hoàn toàn bằng quy tắc hoá trị phổ thông. Tên chất, trạng thái oxi hoá, thành phần hoặc dữ liệu ion phải được nêu trước. Nếu đề thiếu thông tin, ghi rõ chưa xác định duy nhất thay vì đoán rồi kiểm ngược một công thức tùy ý.



