Muốn tính phân tử khối tương đối hoặc khối lượng công thức tương đối, hãy đếm đúng số nguyên tử của từng nguyên tố, nhân với nguyên tử khối tương đối rồi cộng. Với H = 1, O = 16, C = 12 thì CO2 có kết quả 12 + 2 × 16 = 44. Với nhóm có ngoặc hay nước kết tinh, phải nhân đúng chỉ số của cả nhóm trước khi cộng.
Chọn nguyên tử khối theo đề bài
Trước tiên hãy đọc bộ giá trị được đề cho. Trong ví dụ của bài này dùng số làm tròn phổ thông: H = 1; C = 12; N = 14; O = 16; Na = 23; Mg = 24; Al = 27; S = 32; Cl = 35,5; Ca = 40; Cu = 64. Những giá trị này dùng để luyện phép tính, không đồng nghĩa bảng nguyên tử khối chuẩn đầy đủ chữ số.
Ghi rõ mình đang tính đại lượng nào. Ý nghĩa phân tử khối tương đối nằm ở tỷ số khối lượng, không có đơn vị. Khi dùng khối lượng mol, đơn vị là g/mol; còn khối lượng của một phân tử có thể diễn đạt bằng u hoặc kg. Không thêm “g” vào kết quả 44 nếu mới chỉ tính Mr(CO2).
Quy trình gồm: viết đúng công thức → liệt kê số nguyên tử theo chỉ số và ngoặc → nhân từng loại với giá trị tương đối → cộng và đối chiếu. Nếu công thức thuộc mạng ion, ta gọi kết quả là khối lượng công thức tương đối thay cho khối lượng phân tử.
Tính công thức không có ngoặc
Ví dụ 1: CO2. Đề cho C = 12, O = 16. Công thức có một C và hai O. Mr = 1 × 12 + 2 × 16 = 44. Kiểm ngược: nếu quên chỉ số 2 của O, tổng chỉ 28 nên không khớp số nguyên tử trong CO2.
Ví dụ 2: H2SO4. Có hai H, một S, bốn O; với H = 1, S = 32, O = 16: Mr = 2 × 1 + 32 + 4 × 16 = 98. Kiểm bằng cách cộng từng phần 2 + 32 + 64 = 98. Đây là khối lượng tương đối của phân tử có công thức H2SO4, không phải 98 g của một phân tử.
Ví dụ 3: NH3. N = 14, H = 1 nên Mr = 14 + 3 × 1 = 17. Không đọc chỉ số 3 là hệ số đứng trước NH3; mỗi phân tử ammonia vẫn có một N và ba H.
Nhân đúng số nguyên tử trong nhóm có ngoặc
Ví dụ 4: Ca(OH)2. Dữ kiện Ca = 40, O = 16, H = 1. Một nhóm OH có tổng tương đối 16 + 1 = 17; hai nhóm tạo 2 × 17 = 34. Cộng calcium: 40 + 2 × (16 + 1) = 74. Đếm ngược: trong công thức có 1 Ca, 2 O, 2 H, tổng 40 + 32 + 2 = 74.
Ví dụ 5: Al2(SO4)3. Al = 27, S = 32, O = 16. Hai Al đóng góp 54. Một nhóm SO4 đóng góp 32 + 4 × 16 = 96; ba nhóm đóng góp 288. Kết quả: 2 × 27 + 3 × (32 + 4 × 16) = 342. Kiểm ngược: 2 Al + 3 S + 12 O = 54 + 96 + 192 = 342. Đây là khối lượng công thức của chất ion.
Lỗi sai thường là chỉ nhân một nguyên tố trong ngoặc, ví dụ 40 + 16 + 2 × 1 đối với Ca(OH)2. Cách phòng tránh là đặt cả nhóm trong ngoặc khi thực hiện phép nhân.
Công thức có nước kết tinh cần đọc cả hai phần
Chất ngậm nước có thể ghi theo công thức dạng CuSO4·5H2O, biểu thị một đơn vị công thức CuSO4 kết hợp với năm phân tử nước kết tinh. Dấu chấm ở đây không phải phép nhân các nguyên tố, mà nối hai phần của công thức ngậm nước.
Dữ kiện: Cu = 64, S = 32, O = 16, H = 1. Phần CuSO4 có khối lượng công thức tương đối 64 + 32 + 4 × 16 = 160. Một H2O là 2 × 1 + 16 = 18. Năm H2O đóng góp 5 × 18 = 90. Tổng: 160 + 90 = 250.
Kiểm ngược: dạng ngậm nước có 1 Cu, 1 S, 9 O và 10 H nếu đếm tất cả; 64 + 32 + 9 × 16 + 10 × 1 = 250. Không bỏ qua năm phân tử nước và cũng không nhân hệ số 5 lên cả CuSO4.
Đối chiếu kết quả và lỗi bỏ sót chỉ số
Trước khi nộp bài, hãy tự hỏi: công thức có đúng không; đã nhân số ngoài ngoặc chưa; bộ nguyên tử khối có cùng quy ước làm tròn không; kết quả có bị ghi sai đơn vị không? Các số điển hình: CO2 = 44, Ca(OH)2 = 74, CuSO4·5H2O = 250 theo bộ giá trị nêu ở đầu bài.
Có thể dùng bảng phân tử khối thường gặp để so lại phép tính, nhưng không nên chỉ nhớ đáp án. Nếu cùng chất mà bảng khác kết quả một ít, trước hết kiểm xem bảng có dùng nguyên tử khối chính xác hơn hoặc một bộ số làm tròn khác không. Nếu chênh lệch lớn, kiểm lại chỉ số, dấu ngoặc và nước kết tinh.
Bài tự luyện: Tính Mr(H2O2) với H = 1, O = 16. Gợi ý: hai H và hai O → 2 × 1 + 2 × 16 = 34. Kiểm ngược với H2O = 18, chênh đúng một O = 16.



