Phân tử khối tương đối (Mr) cho biết khối lượng của một phân tử so với 1/12 khối lượng nguyên tử carbon-12. Với các nguyên tử khối tương đối được cho, ta cộng tất cả nguyên tử trong công thức: H2O có Mr = 2 × 1 + 16 = 18. Đây là đại lượng tương đối, không có đơn vị; không nhầm với khối lượng mol ghi bằng g/mol.
Tổng nguyên tử khối trong một phân tử
Nguyên tử khối tương đối Ar của một nguyên tố là tỉ số khối lượng nguyên tử trung bình so với đơn vị chuẩn. Khi xét phân tử có công thức AxBy, phép tính gần đúng ở chương trình phổ thông là Mr = x × Ar(A) + y × Ar(B). Các chỉ số x, y thể hiện số nguyên tử chứ không phải hệ số của phương trình phản ứng.
Dùng bộ số làm tròn trong đề: H = 1, C = 12, N = 14, O = 16, S = 32. Với CO2, Mr = 12 + 2 × 16 = 44. Với NH3, Mr = 14 + 3 × 1 = 17. Những kết quả này phụ thuộc bộ số làm tròn; khi tính chính xác hơn phải tra giá trị nguyên tử khối phù hợp.
Đọc chỉ số và dấu ngoặc trước khi cộng
Trước khi tính, hãy đếm số nguyên tử theo công thức. H2SO4 có 2 H, 1 S và 4 O nên Mr = 2 × 1 + 32 + 4 × 16 = 98. Với Ca(OH)2, chỉ số 2 sau dấu ngoặc nhân cả nhóm OH: một Ca, hai O, hai H, nên giá trị là 40 + 2 × (16 + 1) = 74.
Điểm sai dễ gặp là viết Ca(OH)2 = 40 + 16 + 2 × 1 = 58, vì chỉ nhân H mà bỏ nhân O. Một cách kiểm hiệu quả là ghi số nguyên tử từng nguyên tố trong một dòng trước khi cộng. Bài cách tính phân tử khối hướng dẫn quy trình chi tiết với ngoặc và nước kết tinh.
Phân tử khối tương đối khác khối lượng mol
Khối lượng tương đối không có đơn vị
Mr(H2O) = 18 là một tỉ số; không viết “18 g/mol” hoặc “18 u” nếu ký hiệu đang dùng là Mr. Khi nói khối lượng của một phân tử, có thể dùng đơn vị u hoặc kg, nhưng đó là một đại lượng vật lý khác với tỉ số không thứ nguyên.
Ví dụ, theo giá trị làm tròn, khối lượng một phân tử H2O xấp xỉ 18 u. Việc con số cùng là 18 không đồng nghĩa hai cách ghi có cùng đơn vị.
Khối lượng mol dùng g/mol
Khối lượng mol M là khối lượng chia cho lượng chất, đơn vị thông dụng g/mol. Với H2O, M ≈ 18 g/mol theo bộ nguyên tử khối làm tròn; 2 mol H2O có khối lượng gần đúng 36 g. Cách hiểu khối lượng mol rất hữu ích khi chuyển đổi n = m/M, nhưng cần phân biệt rõ giữa n (mol), m (g) và M (g/mol).
Trong các bài phổ thông, trị số của Mr và M tính bằng g/mol thường gần bằng nhau. Đây là quan hệ thực dụng của hệ đơn vị hiện dùng, không cho phép viết hai đại lượng là một.
Với NaCl cần dùng khối lượng công thức
NaCl rắn là tinh thể ion, không có một phân tử NaCl độc lập trong mạng. Vì vậy đại lượng thích hợp là khối lượng công thức tương đối của đơn vị biểu diễn NaCl. Nếu Na = 23 và Cl = 35,5, thì khối lượng công thức tương đối là 23 + 35,5 = 58,5.
Nói “phân tử khối NaCl” có thể gặp trong bài luyện tập phổ thông theo thói quen, nhưng khi giải thích bản chất nên gọi là khối lượng công thức. Tương tự, CaCO3 (40 + 12 + 3 × 16 = 100) là đơn vị công thức của chất ion, chứ không phải một phân tử CaCO3 riêng trong tinh thể.
Tự giải thích vì sao H2O và H2O2 khác nhau
Dữ kiện: H = 1, O = 16; cả hai chất đều chứa hai H nhưng số O khác nhau. Với nước H2O: Mr = 2 × 1 + 16 = 18. Với hydrogen peroxide H2O2: Mr = 2 × 1 + 2 × 16 = 34.
Kiểm ngược: hai công thức chỉ khác nhau một nguyên tử O; do đó Mr(H2O2) − Mr(H2O) = 34 − 18 = 16, khớp Ar(O). Vì thành phần và cấu trúc khác, nước và hydrogen peroxide có tính chất hoá học khác nhau; không thể tự đổi chỉ số của chất này thành chất kia khi cân bằng phương trình.



