Cách xác định hoá trị của nguyên tố trong bài tập phổ thông là: đọc đúng công thức hoá học, biết hoá trị của một thành phần làm mốc, rồi dùng quan hệ chỉ số × hoá trị để tìm hoá trị chưa biết. Ví dụ, trong Al2O3, nếu O có hoá trị II thì Al có hoá trị III.
Phương pháp này dùng cho các công thức cơ bản đã được xác định đúng. Không thể suy ra duy nhất hoá trị nếu cả hai thành phần đều chưa biết giá trị, và không nên áp dụng máy móc cho mọi hợp chất phức tạp.
Đọc chỉ số và hoá trị mốc H, O
Trước tiên, phân biệt chỉ số dưới (số nguyên tử hoặc số nhóm trong một đơn vị công thức) với hoá trị (khả năng liên kết theo mô hình học phổ thông). Trong H2S, chỉ số 2 thuộc H; trong Al2O3, chỉ số 2 thuộc Al và 3 thuộc O. Không ghi chỉ số thì hiểu là 1.
Trong những ví dụ thông dụng, lấy H có hoá trị I và O có hoá trị II làm mốc. Đây là những quy ước thuận tiện của bài tập nhập môn, không có nghĩa chỉ cần nhớ H và O là giải được mọi hợp chất.
| Ký hiệu/nhóm làm mốc | Hoá trị dùng trong ví dụ | Ví dụ |
|---|---|---|
| H | I | HCl, H2S |
| O | II | H2O, Al2O3 |
| Ca | II | CaO, Ca(OH)2 |
Nếu cần hiểu bản chất của các số I, II, III trước khi tính, hãy đọc ý nghĩa của hoá trị trong công thức hoá học. Hoá trị không phải số electron của nguyên tử và cũng không luôn bằng số oxi hoá.
Lập hệ thức x.a = y.b
Với một hợp chất đơn giản viết là AxBy, đặt A có hoá trị a, B có hoá trị b. Quy tắc hoá trị cho:
x × a = y × b.
Nếu đã biết x, y và b, tính a = (y × b) / x. Các số a, b dùng để tính là 1, 2, 3…; khi trình bày đáp án hoá trị, viết I, II, III… Ví dụ, ở A2O3 với O(II), ta có 2a = 3 × 2, suy ra a = 3, tức A có hoá trị III trong công thức đang xét.
Đây là quan hệ kiểm tra tỉ lệ giữa hai thành phần, không phải phương trình hoá học của một phản ứng. Với hợp chất ion, có thể kiểm thêm rằng tổng điện tích các ion bằng 0.
Tính hoá trị trong H2S, Al2O3 và Fe2O3
Ví dụ 1: H2S — tìm hoá trị của S
Dữ kiện: H hoá trị I; công thức H2S. Gọi hoá trị của S là a. Có hai H và một S nên: 2 × 1 = 1 × a. Suy ra a = 2. Kết luận: S có hoá trị II trong H2S. Kiểm: 2 × I = 1 × II.
Ví dụ 2: Al2O3 — tìm hoá trị của Al
Dữ kiện: O hoá trị II; công thức Al2O3. Gọi hoá trị của Al là a. Ta có 2a = 3 × 2 = 6, nên a = 3. Kết luận: Al có hoá trị III. Kiểm: 2 × III = 3 × II = 6 đơn vị hoá trị.
Ví dụ 3: Fe2O3 — tìm hoá trị của Fe
Dữ kiện: O hoá trị II; công thức Fe2O3. Gọi hoá trị Fe là a. Ta có 2a = 3 × 2, nên a = 3. Kết luận: Fe có hoá trị III trong Fe2O3. Nếu chuyển sang FeO, tính lại 1a = 1 × 2, suy ra Fe(II) trong FeO.
Lưu ý: Các phép tính hoá trị trên dùng số đếm và không có đơn vị g, mol hoặc L. Không được tự gán hoá trị III cho Fe trong mọi hợp chất chỉ vì tìm được kết quả ở Fe2O3.
Xác định hoá trị của nhóm nguyên tử trong công thức
Trong một số hợp chất ion, nhóm như OH, NO3, SO4, CO3, PO4 được xem như một thành phần khi dùng quy tắc hoá trị cơ bản. Dấu ngoặc cho biết số nhóm: Ca(OH)2 có một Ca và hai nhóm OH, không phải một nhóm OH và một nguyên tử H đứng riêng.
Ví dụ 4 — Ca(OH)2: Cho Ca hoá trị II; gọi hoá trị của OH là b. Theo chỉ số, 1 × 2 = 2 × b, nên b = 1. Nhóm OH có hoá trị I. Kiểm theo ion: Ca2+ kết hợp với hai OH− cho tổng điện tích 0.
Ví dụ 5 — Al2(SO4)3: Biết Al hoá trị III; gọi hoá trị nhóm SO4 là b. Ta có 2 × 3 = 3 × b, suy ra b = 2, tức SO4 có hoá trị II trong cách tính này. Kiểm theo ion: 2 Al3+ và 3 SO42− trung hoà điện tích (6+ và 6−).
Đối với các ion đa nguyên tử thông dụng, độ lớn điện tích ion thường trùng với hoá trị nhóm trong bài tập lập công thức, nhưng hai ký hiệu cần được ghi khác nhau: SO4(II) là cách ghi hoá trị; SO42− là cách ghi ion.
Kiểm kết quả và xử lý nguyên tố nhiều hoá trị
Để tránh sai khi tìm hoá trị, hãy kiểm theo trình tự: (1) sao đúng công thức và chỉ số; (2) xác định thành phần đã biết hoá trị; (3) lập đúng tích chỉ số × hoá trị; (4) chia và kiểm ngược; (5) đối chiếu với hợp chất thực tế.
- Sắt: FeO cho Fe(II), Fe2O3 cho Fe(III). Không chọn một giá trị cố định cho mọi chất.
- Đồng: Cu2O cho Cu(I), CuO cho Cu(II) khi lấy O(II) làm mốc.
- Nhóm nguyên tử: Ca(OH)2 phải tính hai nhóm OH; bỏ ngoặc sẽ làm thay đổi ý nghĩa công thức.
- Kiểm điện tích: trong hợp chất ion trung hoà, tổng điện tích dương và âm phải bằng nhau; nhưng không dùng độ lớn số oxi hoá để thay định nghĩa hoá trị trong mọi trường hợp.
Bài tự kiểm: Trong FeCl3, biết Cl hoá trị I, tính được 1 × a = 3 × 1, nên Fe(III). Thay lại: 1 × III = 3 × I. Từ kết quả vừa tìm, muốn chuyển sang bài toán viết công thức từ hai thành phần đã biết, có thể tiếp tục với cách lập công thức hoá học theo hoá trị.
Phương pháp này nhanh và hữu ích trong bài tập cơ bản, nhưng chỉ nên dùng khi công thức đã đúng và hoá trị mốc đáng tin cậy. Không thể kết luận một chất tồn tại hoặc bền chỉ vì hai tích hoá trị bằng nhau.
Tài liệu tham khảo
- OpenStax Chemistry 2e – Chemical Formulas: chỉ số, cách đọc và biểu diễn công thức.
- OpenStax Chemistry 2e – Ionic and Molecular Compounds: trung hoà điện tích, công thức ion đa nguyên tử.
- OpenStax Chemistry 2e – Chemical Nomenclature: hoá trị/điện tích thay đổi của kim loại trong các hợp chất được gọi tên bằng số La Mã.



