Chất chỉ thị acid–base là chất có màu phụ thuộc trạng thái acid–base của môi trường. Chất chỉ thị không đổi màu ở một pH duy nhất mà thường chuyển màu trong một khoảng pH; vì vậy giấy quỳ, phenolphthalein và methyl orange không cho cùng một kết luận trong mọi mẫu.
Bảng chỉ thị,màu và khoảng chuyển pH
Bảng dưới đây dùng cho dung dịch nước loãng trong điều kiện quan sát thông thường; khoảng có thể thay đổi nhẹ theo điều kiện và tài liệu. Đây là khoảng chuyển màu chứ không phải giá trị pH duy nhất.
| Chỉ thị | Khoảng pH chuyển màu tham khảo | Màu pH thấp → cao | Tác dụng chủ yếu |
|---|---|---|---|
| Methyl orange | 3,1–4,4 | Đỏ → vàng (giữa khoảng: da cam) | Đổi màu vùng acid |
| Bromothymol blue | 6,0–7,6 | Vàng → xanh lam (giữa khoảng: xanh lục) | Đổi màu quanh vùng trung tính |
| Phenolphthalein | khoảng 8,0–10,0 | Không màu → hồng | Đổi màu ở vùng base |
| Quỳ tím | Khoảng chuyển màu rộng, phụ thuộc chế phẩm | Đỏ → tím → xanh | Phân loại acid/base định tính |
| Chỉ thị vạn năng | Nhiều khoảng, theo bảng màu của sản phẩm | Đa sắc theo pH | Ước lượng pH tương đối rộng |
Vì sao chỉ thị đổi màu trong một khoảng
Nhiều chất chỉ thị hữu cơ có dạng acid HIn và dạng base liên hợp In− với màu khác nhau: HIn + H2O ⇌ H3O+ + In−. Khi pH tăng, tỉ lệ hai dạng thay đổi; mắt người chỉ thấy sự chuyển màu rõ trong một vùng nhất định.
Trong cùng khoảng chuyển màu, màu quan sát là hỗn hợp màu của các dạng, chịu ảnh hưởng nồng độ chỉ thị, ánh sáng và màu nền. Đừng suy rằng “vừa chuyển hồng” luôn tương ứng một con số pH chính xác đến hai chữ số thập phân.
Quỳ,phenolphthalein,methyl orange và chỉ thị vạn năng
Quỳ tím giúp nhận biết môi trường acid hoặc base tương đối nhanh; cần giải thích kỹ giấy quỳ đỏ, xanh và phép thử khí qua quỳ tím. Phenolphthalein thường không màu trong acid/trung tính và hồng khi môi trường đủ base. Methyl orange đỏ khi acid hơn khoảng đổi màu, vàng khi pH trên khoảng ấy. Bromothymol blue đổi vàng–xanh quanh vùng pH gần trung tính.
Giấy chỉ thị vạn năng cho dải màu rộng hơn nhưng phải so với bảng chuẩn đi kèm đúng loại giấy. Một màu đơn độc không xác định chắc chắn danh tính acid hoặc muối.
Chọn chỉ thị theo vùng thay đổi pH
Muốn chọn chỉ thị cho chuẩn độ, nhìn vào vùng pH biến thiên đột ngột gần điểm tương đương, không chỉ nhìn pH lúc bắt đầu. HCl–NaOH có điểm tương đương gần pH 7 ở 25°C; bromothymol blue thường phù hợp, và nhiều chỉ thị khác cũng có thể hoạt động nếu khoảng chuyển màu nằm trong vùng dốc đủ lớn.
CH3COOH–NaOH có điểm tương đương thường trên 7, do đó phenolphthalein thường phù hợp hơn methyl orange. Với hệ acid mạnh–base yếu, điểm tương đương thường dưới 7, nên cân nhắc chỉ thị vùng acid. Thực tế phải đọc đường cong chuẩn độ của hệ, không chọn theo khẩu quyết cứng.
Giới hạn đọc màu của mẫu thực tế
Mẫu có màu đậm, đục hoặc có chất oxi hóa mạnh có thể che màu hoặc phá hủy chỉ thị. Quỳ và các giấy màu cho kết quả định tính, không thay thế máy đo pH nếu cần số liệu chính xác. Giấy thử đã dùng không nhúng trở lại lọ hóa chất gốc để tránh nhiễm bẩn.
Trong các bài pH thực tế, cần ghi kết luận dưới dạng “thuộc vùng acid/base” hoặc “ước lượng pH theo bảng màu” nếu chỉ có chỉ thị; tránh tự quy đổi màu thành pH chính xác.
Bài chọn chỉ thị và giải thích kết quả
Bài 1: Đường cong chuẩn độ acid yếu với base mạnh có đoạn tăng pH rất dốc quanh 8–10. Chọn phenolphthalein, vì khoảng đổi màu xấp xỉ 8–10 nằm trong vùng biến thiên mạnh; methyl orange chuyển màu quá sớm ở pH 3,1–4,4. Kết luận cần dựa vào đường cong cho trước, không chỉ tên acid.
Bài 2: Dung dịch làm methyl orange vàng nhưng bromothymol blue vàng: pH có thể nằm trên 4,4 và dưới khoảng 6,0 (nếu mẫu và phép đo phù hợp); chưa đủ căn cứ khẳng định pH chính xác bằng 5,0. Kiểm lại bảng: hai quan sát cùng tương thích vùng acid nhẹ.



