Base là chất có thể nhận proton H+ theo Brønsted–Lowry. Trong chương trình phổ thông, các hydroxide như NaOH và Cu(OH)2 cũng thường được gọi là base; nhưng NH3 vẫn là base dù phân tử không có nhóm OH. Cần phân biệt base, kiềm, độ tan và độ mạnh.
Base nhận proton hoặc tạo OH− trong nước
Theo Arrhenius trong nước, base làm tăng ion OH−. NaOH tan và phân li: NaOH → Na+ + OH−. Theo Brønsted–Lowry, base nhận proton: NH3 + H2O ⇌ NH4+ + OH−. Nước đã cho proton cho NH3; cách nhìn nhận proton giải thích tính base của NH3 rõ hơn.
Các định nghĩa có phạm vi sử dụng khác nhau; khi viết bài tập cần biết đề đang dùng cách hiểu nào. Phản ứng nhận proton cũng có thể xảy ra ngoài nước.
Hydroxide kim loại và base không chứa OH như NH3
NaOH và Cu(OH)2 chứa ion hydroxide trong công thức, nhưng NaOH tan nhiều còn Cu(OH)2 rất ít tan và thường gặp dạng kết tủa xanh. Trong nước, lượng Cu(OH)2 hòa tan nhỏ không nên được mô tả như dung dịch NaOH cùng nồng độ.
NH3 là base phân tử, nhận proton tạo NH4+. Không viết NH4OH như một phân tử hydroxide bền bắt buộc phải có; công thức đó đôi khi được dùng như ký hiệu lịch sử cho dung dịch ammonia, nhưng không phản ánh chính xác dạng chất trội trong nước.
Base tan gọi là kiềm trong phạm vi phổ thông
Kiềm trong chương trình phổ thông thường chỉ base tan trong nước tạo dung dịch có tính base, ví dụ NaOH, KOH và lượng Ca(OH)2 hòa tan tạo nước vôi trong. Base không tan như Cu(OH)2 không gọi là kiềm theo cách phân loại này.
Muốn tra công thức, tên và màu kết tủa, có thể đọc bảng base thường gặp. Phân biệt “ít tan” với “không có tính base”: ngay cả Ca(OH)2 ít tan, phần hòa tan vẫn là base mạnh theo điện li.
Phản ứng với acid và muối có điều kiện
Với acid mạnh: NaOH + HCl → NaCl + H2O. Với base phân tử: NH3 + HCl → NH4Cl, sản phẩm muối ammonium; không bắt buộc đưa nước vào phương trình phân tử này. Với hydroxide không tan: Cu(OH)2 + 2HCl → CuCl2 + 2H2O.
Phản ứng base với muối chỉ xảy ra khi có lực thúc đẩy như tạo kết tủa, khí hoặc chất điện li yếu. Ví dụ CuSO4 + 2NaOH → Cu(OH)2↓ + Na2SO4 trong dung dịch. Không suy mọi cặp base + muối đều phản ứng.
Độ mạnh, độ tan và nồng độ là ba ý khác nhau
Độ mạnh nói về mức phân li/nhận proton trong điều kiện xét; độ tan nói về lượng có thể hòa tan; nồng độ là lượng chất trên lượng dung dịch. Chúng là ba thuộc tính khác nhau. NaOH là base mạnh, nhưng dung dịch NaOH rất loãng vẫn có nồng độ thấp. Ca(OH)2 ít tan nhưng phần hòa tan phân li mạnh.
NH3 là base yếu theo cân bằng NH3 + H2O ⇌ NH4+ + OH−. Để xem trường hợp base mạnh, yếu trong nước, đối chiếu bảng base mạnh và base yếu thay vì chỉ nhìn vào trạng thái rắn của hydroxide.



