Quy tắc octet (quy tắc bát tử) là nhận xét rằng nhiều nguyên tử thuộc các nguyên tố nhóm chính có xu hướng đạt tám electron ở lớp ngoài cùng khi tạo liên kết. Quy tắc này giúp giải thích nhiều cấu trúc đơn giản, nhưng là một mô hình kinh nghiệm, không phải điều kiện bắt buộc để mọi phân tử tồn tại. Hydrogen là ví dụ cần hai electron; BF3, NO và SF6 là những trường hợp không phù hợp với cách đếm tám electron thông thường.
Tám electron lớp ngoài cùng có ý nghĩa gì
Các khí hiếm như neon và argon có lớp electron ngoài cùng đã lấp đầy, tương đối ổn định trong nhiều điều kiện. Khi học cấu tạo chất, ta xét số electron hoá trị của nguyên tử và đếm những electron quanh nó trong mô hình Lewis. Với nhiều nguyên tử C, N, O và F, mô hình tám electron thường cho kết quả hợp lý.
Chẳng hạn nguyên tử oxygen có sáu electron hoá trị. Trong nước, oxygen góp hai liên kết O–H, có thêm hai cặp electron không liên kết, vì vậy trong sơ đồ Lewis có tám electron ở vùng quanh oxygen. Đếm electron dùng chung ở cả hai nguyên tử khi xét từng nguyên tử, không hiểu rằng electron liên kết đã bị một nguyên tử chiếm hoàn toàn.
Octet không có nghĩa “nguyên tử nào cũng muốn nhận electron” hay phân tử có tám electron tổng cộng. Đây là cách mô tả khuynh hướng của một số nguyên tử trong liên kết, không phải nguyên nhân duy nhất quyết định độ bền.
Áp dụng cho NaCl và các phân tử đơn giản
Trong ví dụ NaCl, mô hình chuyển electron thường được viết thành hai bước hình thức: Na → Na+ + e−; Cl + e− → Cl−. Na+ có cấu hình lớp ngoài như neon, Cl− như argon. Lực hút giữa các ion trái dấu hình thành mạng tinh thể ion; NaCl rắn không phải tập hợp những phân tử NaCl riêng lẻ.
Với H2O, oxygen dùng chung một cặp electron với mỗi hydrogen. Sơ đồ Lewis đơn giản: H–O–H, trên O còn hai cặp electron không liên kết. Oxygen đạt octet, còn mỗi H đạt hai electron. Đây là hình biểu diễn liên kết trên giấy; hình học thực của phân tử nước có dạng gấp khúc chứ không phải một đường thẳng.
Trong Cl2, hai nguyên tử chlorine dùng chung một cặp electron; mỗi Cl có thêm ba cặp electron riêng, đủ tám electron trong sơ đồ. So sánh ba chất giúp phân biệt trao đổi electron hình thức tạo ion với dùng chung electron tạo liên kết cộng hoá trị.
Hydrogen tuân theo bộ đôi electron
Hydrogen có một electron ở lớp thứ nhất. Lớp này chứa tối đa hai electron nên trong phân tử H2, hai H dùng chung một cặp electron và mỗi H được tính là có hai electron xung quanh. Đó là quy tắc bộ đôi (duet), không phải trường hợp H đạt octet.
Helium có sẵn hai electron ở lớp thứ nhất và là khí hiếm. Vì thế không thể lấy mốc tám electron của neon hoặc argon để áp lên H, He. Cũng không được suy rằng cứ đạt đủ hai hoặc tám electron là mọi chất đều bền trong mọi điều kiện.
BF3, gốc NO và SF6 cho thấy giới hạn
Thiếu octet ở BF3
Trong biểu diễn Lewis phổ biến của BF3, boron liên kết đơn với ba fluorine và chỉ được tính sáu electron ở quanh B. Mỗi F vẫn có đủ tám electron. BF3 là phân tử có thật dù B không đạt octet; nó có thể nhận thêm cặp electron từ chất cho electron để tạo liên kết phối trí.
Electron lẻ ở NO
NO có tổng 11 electron hoá trị (N: 5; O: 6). Vì tổng lẻ, một electron không ghép đôi vẫn hiện diện trong cách biểu diễn Lewis thích hợp. Do đó không thể buộc cả hai nguyên tử đạt cấu hình tám electron bằng những cặp electron đầy đủ như các phân tử thông thường. NO là một ví dụ của phân tử có electron lẻ.
Biểu diễn mở rộng ở SF6
Trong sơ đồ Lewis kinh điển của SF6, sulfur nằm giữa và tạo sáu liên kết S–F. Nếu đếm theo nét liên kết thì quanh S có 12 electron liên kết, thường gọi là biểu diễn “mở rộng octet”. Đây là cách ghi sổ electron của mô hình Lewis, không nên diễn giải rằng có đúng sáu cặp electron nằm cố định quanh một nguyên tử S trong thực tế hay nhất thiết phải có sự tham gia mạnh của orbital d. Cấu trúc liên kết thực cần mô hình hiện đại hơn.
Tự kiểm sơ đồ Lewis trước khi kết luận
Khi gặp phân tử hoặc ion đơn giản, hãy làm theo trật tự: (1) cộng electron hoá trị của mọi nguyên tử và điều chỉnh theo điện tích; (2) chọn sơ đồ nối phù hợp; (3) phân bố electron vào liên kết và cặp riêng; (4) đối chiếu tổng electron ban đầu; (5) kiểm octet/duet và nhận diện ngoại lệ.
Ví dụ BF3: tổng electron hoá trị là 3 + 3 × 7 = 24. Ba liên kết B–F dùng sáu electron; ba F nhận ba cặp electron riêng mỗi nguyên tử, dùng thêm 18 electron. Tổng đúng 24, nhưng B mới được tính sáu electron: không được tự thêm một cặp electron vì như vậy sẽ vượt tổng electron.
Cấu trúc Lewis hỗ trợ ghi nhận các cặp electron và dự đoán liên kết, còn hình dạng không gian và năng lượng liên kết cần giải thích thêm. Phần tổng quan về liên kết hoá học sẽ giúp đặt quy tắc octet đúng trong bức tranh rộng hơn.



