Liên kết hoá học là tương tác giúp giữ các nguyên tử hoặc ion trong một cấu trúc bền, chẳng hạn phân tử nước, mạng tinh thể muối ăn hay khối đồng kim loại. Trong chương trình phổ thông, ba mô hình chính là liên kết ion, cộng hoá trị và kim loại. Cấu trúc của chất quan trọng không kém tên loại liên kết: NaCl là mạng ion, H2O gồm phân tử riêng, còn Cu là mạng kim loại.
Vì sao các hạt liên kết tạo hệ bền hơn
Khi hai nguyên tử tiến lại gần, electron và hạt nhân của chúng tương tác với nhau: có lực hút và lực đẩy. Ở khoảng cách phù hợp, hệ có thể đạt năng lượng thấp hơn so với các nguyên tử đứng xa nhau, vì vậy liên kết hình thành. Nếu đưa các hạt lại quá sát, lực đẩy tăng mạnh; nói “càng gần càng bền” là sai.
Electron hoá trị tham gia nhiều vào liên kết. Quy tắc octet giải thích được không ít trường hợp đơn giản, nhưng mức năng lượng và sự phân bố electron quyết định liệu liên kết, phân tử hay mạng tinh thể có ổn định hay không. Muốn phá liên kết hoá học thường phải cung cấp năng lượng; ngược lại, sự hình thành liên kết từ những hạt ban đầu có thể giải phóng năng lượng.
Ba mô hình ion, cộng hoá trị và kim loại
Liên kết ion: tương tác hút tĩnh điện giữa các ion trái dấu. Trong NaCl rắn, Na+ và Cl− xếp thành mạng ba chiều. Bài về liên kết ion giải thích chi tiết việc hình thành ion và vì sao chất rắn ion thường không dẫn điện.
Liên kết cộng hoá trị: các nguyên tử cùng tương tác với cặp electron liên kết. Ví dụ hai nguyên tử H góp chung một cặp electron trong H2, oxygen liên kết với hai H trong H2O. Electron có thể được chia sẻ không đều, tạo liên kết phân cực.
Liên kết kim loại: các nguyên tử trong kim loại tạo hệ mạng với electron chuyển động phi định xứ trong toàn vật rắn, giúp giải thích khả năng dẫn điện. Mô hình “ion lõi dương và biển electron” là cách mô tả dễ hiểu, không phải ảnh chụp các hạt đứng yên.
Chất phân tử khác mạng tinh thể
Trong chất gồm phân tử riêng như nước hoặc khí oxygen, có thể xác định từng phân tử H2O hay O2. Tính chất nóng chảy, sôi phụ thuộc cả lực tương tác giữa các phân tử.
Ở mạng tinh thể ion như NaCl, không có một phân tử NaCl độc lập tương ứng với từng cặp ion; công thức NaCl biểu thị tỉ lệ Na+ : Cl− = 1 : 1. Tương tự, kim cương và SiO2 rắn tạo mạng cộng hoá trị rất lớn, không gồm những phân tử nhỏ riêng lẻ như CO2.
Trong dây đồng nguyên chất, nhiều nguyên tử Cu liên kết thành một khối kim loại có electron phi định xứ. Vì vậy, không được suy từ “có liên kết cộng hoá trị” rằng tất cả các chất đó đều mềm hoặc có nhiệt độ nóng chảy thấp.
Liên kết trong phân tử khác lực giữa các phân tử
Trong một phân tử H2O, hai liên kết O–H là liên kết cộng hoá trị. Giữa các phân tử nước còn có các tương tác, trong đó có liên kết hydrogen. Hai loại không giống nhau: một loại giữ các nguyên tử trong cùng phân tử, loại kia góp phần giữ các phân tử gần nhau.
Vì thế khi nước sôi, phần lớn các phân tử H2O không bị tách thành H và O. Nhiệt cung cấp chủ yếu giúp các phân tử tách xa nhau và chuyển sang trạng thái hơi. Phân biệt hai cấp độ tương tác giúp tránh câu sai “đun sôi là làm đứt liên kết O–H”.
Trong mạng kim cương hoặc SiO2, ranh giới “một phân tử nhỏ” không phù hợp; ta phải xét mạng liên kết trải rộng cả tinh thể.
Chọn mô hình phù hợp từ NaCl, H2O và Cu
| Chất | Hạt/cấu trúc chủ yếu | Mô hình liên kết | Dấu hiệu giải thích |
|---|---|---|---|
| NaCl rắn | Na+, Cl− trong mạng | Ion | Ion bị giữ tại vị trí mạng nên không dẫn điện tốt ở trạng thái rắn |
| H2O | Các phân tử H2O | Cộng hoá trị trong phân tử | Hai liên kết O–H; phân tử có dạng gấp khúc |
| Cu rắn | Mạng kim loại, electron phi định xứ | Kim loại | Dẫn điện tốt và có thể kéo thành dây |
Cách tự nhận diện: trước hết hỏi các hạt nào tạo nên chất, sau đó xét sự phân bố electron và tính chất khi chất ở trạng thái cụ thể. Chỉ dựa vào việc công thức có kim loại hay phi kim là một mẹo sơ bộ, không thay cho cấu trúc thực. Nếu cần so sánh hai kiểu thường gặp, bài phân biệt liên kết ion và cộng hoá trị có ví dụ và phản chứng.



