Bỏ qua điều hướng

Electron hoá trị là gì?

Minh hoạ Electron hoá trị là gì?

Electron hoá trị là những electron có khả năng tham gia hình thành liên kết hoá học và ảnh hưởng mạnh đến tính chất phản ứng của nguyên tử. Với nguyên tố nhóm chính, electron hoá trị thường chính là các electron ở lớp có số lượng tử chính n lớn nhất (lớp ngoài cùng). Đối với kim loại chuyển tiếp, electron ở phân lớp d gần ngoài cùng cũng có thể tham gia liên kết, nên không thể luôn chỉ đếm electron của lớp ngoài cùng.

Electron nào có thể tham gia tạo liên kết

Trong liên kết ion, một nguyên tử có thể mất electron và nguyên tử khác nhận electron; trong liên kết cộng hoá trị, các nguyên tử dùng chung các cặp electron. Những electron được dùng để mô tả sự thay đổi đó là electron hoá trị. Chúng khác với electron lõi, vốn thường gắn chặt hơn với hạt nhân và ít tham gia trực tiếp vào mô hình liên kết cơ bản.

Ví dụ, Na có 11 electron nhưng cấu hình ngoài cùng chỉ có 3s1; trong nhiều phản ứng tạo muối, Na mất một electron để thành Na+. O có 8 electron, trong đó 6 electron ở lớp n = 2; nguyên tử O có thể dùng chung electron trong liên kết O–H của nước. Không nên hiểu rằng mọi chất đều hình thành bằng cách chuyển nguyên vẹn electron từ nguyên tử này sang nguyên tử khác.

Đếm electron hoá trị ở nguyên tố nhóm chính

Với nguyên tử trung hòa ở trạng thái cơ bản thuộc nhóm chính (nhóm 1, 2 và 13–18), hãy tìm lớp có n lớn nhất rồi cộng số electron ở các phân lớp s, p của lớp ấy. Các nguyên tố nhóm 1 thường có 1 electron hoá trị; nhóm 2 có 2; các nhóm 13–18 thường có lần lượt 3–8. Helium là ngoại lệ dễ nhớ: He thuộc nhóm 18 nhưng chỉ có 2 electron ở 1s2.

Nguyên tử Cấu hình electron Cách đếm ở lớp ngoài Electron hoá trị
H 1s1 1 1
C 1s2 2s2 2p2 2 + 2 4
O 1s2 2s2 2p4 2 + 4 6
Cl [Ne] 3s2 3p5 2 + 5 7
He 1s2 2 2

Ví dụ: O có số hiệu nguyên tử 8, nên nguyên tử trung hòa có 8 electron. Phân bố là 1s2 2s2 2p4. Lớp n = 2 có 2 + 4 = 6 electron hoá trị; kiểm lại: O thuộc nhóm 16, phù hợp quy tắc đếm của nhóm chính.

Viết Lewis cho H, C, O và Cl

Ký hiệu chấm Lewis dùng ký hiệu nguyên tố và các chấm biểu diễn electron hoá trị của nguyên tử riêng lẻ. Ban đầu đặt các chấm riêng quanh bốn phía rồi mới ghép đôi khi số electron lớn hơn bốn. Cách bố trí hướng chấm có thể xoay khác nhau mà không đổi số electron.

H·

  ·
· C ·
  ·

  ··
· O ·
  ··

  ··
·· Cl ·
  ··

Đếm chấm: H có 1; C có 4 chấm đơn; O có 6 chấm (hai cặp và hai chấm đơn); Cl có 7 chấm (ba cặp và một chấm đơn). Đây là ký hiệu của nguyên tử, chưa phải sơ đồ liên kết của phân tử H2O hoặc Cl2.

Khi chuyển sang viết cấu trúc Lewis của phân tử, cần tính tổng electron hoá trị, đặt liên kết và các cặp electron chưa tham gia liên kết; quy tắc octet là một hướng dẫn hữu ích cho nhiều trường hợp, nhưng không đúng tuyệt đối với mọi phân tử hoặc ion.

Vì sao Fe không thể chỉ đếm electron 4s

Nguyên tử Fe ở trạng thái cơ bản có cấu hình [Ar] 3d6 4s2. Nếu chỉ xét lớp có n lớn nhất thì ta chỉ thấy 2 electron 4s. Tuy nhiên, các electron 3d cũng có thể tham gia vào liên kết và trạng thái oxi hoá của sắt; vì thế không thể lấy số 2 đó làm câu trả lời duy nhất cho mọi cách dùng thuật ngữ “electron hoá trị của Fe”.

Lớp ngoài cùng không đủ mô tả kim loại chuyển tiếp

Đối với nguyên tố khối d, các phân lớp ns và (n − 1)d có vai trò trong mô tả electron hoá trị; số electron thực sự tham gia vào từng liên kết còn phụ thuộc hợp chất và mô hình liên kết được sử dụng. Trong các hợp chất khác nhau, sắt có thể có số oxi hoá +2 hoặc +3, nhưng điều đó không có nghĩa nguyên tử Fe lúc nào cũng chỉ “có 2” hoặc “có 3” electron hoá trị.

Do đó, quy tắc “đếm electron lớp ngoài cùng” là công cụ học tập tốt cho nhiều nguyên tố nhóm chính, không phải định nghĩa đầy đủ cho mọi nguyên tố chuyển tiếp.

Electron hoá trị khác hoá trị và số oxi hoá

Ba khái niệm này liên quan nhưng không đồng nhất:

Khái niệm Ý nghĩa khi học hoá học Ví dụ
Electron hoá trị Electron có khả năng tham gia tạo liên kết; với nhóm chính thường đếm electron ở lớp ngoài. O nguyên tử trung hoà có 6 electron hoá trị.
Hoá trị Mô tả khả năng liên kết của nguyên tử trong ngữ cảnh hợp chất, theo quy ước dạy học đang dùng. Trong H2O, O được xem có hoá trị II theo cách đếm thông dụng ở phổ thông.
Số oxi hoá Giá trị quy ước dựa trên cách phân chia electron liên kết khi xét một chất. O trong H2O thường có số oxi hoá −2; trong O2 là 0.

Chẳng hạn O có 6 electron hoá trị trong nguyên tử trung hoà nhưng thường có hoá trị II trong nước và số oxi hoá −2. Không được suy luận “có 6 electron hoá trị thì hoá trị bằng VI”. Khi làm bài, hãy xác định đề hỏi số electron hoá trị của nguyên tử, hoá trị trong hợp chất hay số oxi hoá trước khi tính.

Tài liệu tham khảo

Hồ sơ chuyên môn

Hồng Anh

Hồng Anh có bằng Cử nhân Sư phạm Hoá học và 5 năm kinh nghiệm giảng dạy Hoá học THPT tại các trung tâm gia sư. Từng theo học chuyên Hoá ở bậc phổ thông, Hồng Anh có nền tảng chuyên môn và kinh nghiệm hỗ trợ học sinh củng cố kiến thức, nhận diện lỗi thường gặp và luyện tập cách giải.

Hồ sơ này giới thiệu nền tảng chuyên môn của Hồng Anh. Thông tin về nguồn nội dung, việc sử dụng AI và phạm vi rà soát bài viết trên BTH được công bố tại trang Chính sách nội dung.

313 bài viết đã xuất bản