Độ âm điện mô tả khả năng một nguyên tử hút electron về phía mình khi nguyên tử đó tham gia liên kết hóa học. Độ âm điện giúp giải thích vì sao liên kết H–Cl phân cực còn H–H không phân cực, nhưng không phải đại lượng đo trực tiếp mức độ nguyên tử khí “thích” nhận thêm electron.
Electron trong liên kết bị hút về phía nào
Khi hai nguyên tử tạo liên kết cộng hóa trị, chúng dùng chung electron. Nếu hai nguyên tử hút cặp electron liên kết không mạnh như nhau, mật độ electron lệch về phía có độ âm điện lớn hơn. Phía đó mang điện tích âm một phần (δ−), phía kia mang điện tích dương một phần (δ+). Đây là điện tích một phần, không phải điện tích nguyên của một ion.
Trong H–H, hai nguyên tử hydrogen giống nhau nên hút electron như nhau: không xuất hiện sự phân cực do chênh lệch độ âm điện. Trong H–Cl, chlorine hút cặp electron liên kết mạnh hơn hydrogen, vì thế có thể biểu diễn Hδ+–Clδ−. Muốn xét một nguyên tử nhận electron khi không ở trong liên kết, cần dùng khái niệm ái lực electron.
Đọc thang Pauling và giá trị có nguồn
Thang Pauling là thang độ âm điện tương đối phổ biến. Các giá trị trên thang này không có đơn vị như kJ/mol hay pm. Dữ liệu Royal Society of Chemistry (RSC) cho hydrogen là 2,20 và chlorine là 3,16; hai số này phục vụ việc so sánh trong cùng một thang.
| Nguyên tố | Độ âm điện Pauling (RSC) | Cách hiểu |
|---|---|---|
| H | 2,20 | Hút electron liên kết yếu hơn Cl trong H–Cl |
| Cl | 3,16 | Hút electron liên kết mạnh hơn H trong H–Cl |
Với H–Cl, chênh lệch bằng 3,16 − 2,20 = 0,96; còn H–H có chênh lệch bằng 0. Việc tính 0,96 chỉ cho biết mức độ khác biệt trên thang đã chọn, không tự nó cho biết toàn bộ tính chất của chất khí HCl hay dung dịch acid của HCl.
So sánh trong một chu kỳ và một nhóm
Đối với nhiều nguyên tố nhóm chính, độ âm điện thường tăng từ trái sang phải trong một chu kỳ và giảm từ trên xuống dưới trong một nhóm. Đi sang phải, điện tích hạt nhân hiệu dụng nhìn chung tăng; đi xuống nhóm, lớp electron ngoài cùng nằm xa hạt nhân hơn và chịu sự che chắn mạnh hơn.
Chẳng hạn, trong nhóm halogen, fluorine thường hút electron liên kết mạnh hơn chlorine. Tuy nhiên, xu hướng này là công cụ so sánh tổng quát, không phải phép cộng/trừ đều nhau giữa hai ô liền kề. Với khí hiếm hoặc các trường hợp chưa có dữ liệu thực nghiệm phù hợp, không nên tự điền một giá trị Pauling chỉ để đủ bảng.
Từ H–Cl đến liên kết phân cực
Trong HCl, cả hai nguyên tử cùng tham gia một liên kết nhưng vùng electron bị kéo nhiều hơn về phía chlorine: đây là ví dụ của liên kết cộng hóa trị phân cực. Tương tự, liên kết O–H trong nước là liên kết phân cực. Cần phân biệt phân cực của từng liên kết với phân cực của cả phân tử.
Phân cực liên kết không đồng nghĩa phân cực phân tử
Phân tử CO2 có hai liên kết C=O phân cực, nhưng cấu trúc thẳng và đối xứng khiến các hiệu ứng phân cực liên kết triệt tiêu nhau; phân tử CO2 không có mômen lưỡng cực tổng khác 0. Phân tử H2O có hình gấp khúc nên các hiệu ứng phân cực O–H không triệt tiêu: phân tử nước phân cực. Như vậy, muốn dự đoán tính phân cực của phân tử còn phải xét hình học phân tử, không chỉ đọc độ âm điện.
Giới hạn của các mốc chênh lệch độ âm điện
Một số sách đưa ra các mốc chênh lệch độ âm điện để gợi ý liên kết “không phân cực”, “phân cực” hay “thiên về ion”. Các mốc đó chỉ là quy ước gần đúng: tính chất liên kết biến đổi liên tục và còn phụ thuộc cấu trúc, môi trường liên kết, trạng thái chất và khả năng phân cực ion. Không nên kết luận một liên kết “hoàn toàn ion” hoặc “hoàn toàn cộng hóa trị” chỉ nhờ một số chênh lệch.
Để làm bài phổ thông, hãy lần lượt kiểm tra: các nguyên tử đang ở liên kết nào, dữ liệu có cùng thang Pauling hay không, chênh lệch theo hướng nào, sau đó xem hình học phân tử nếu cần kết luận độ phân cực toàn phân tử.



