Bán kính nguyên tử là cách biểu thị kích thước của nguyên tử dựa trên một quy ước đo cụ thể. Vì vùng electron không có ranh giới cứng, muốn so sánh Na và K hoặc so sánh nguyên tử với ion, trước hết phải biết đang dùng loại bán kính nào.
Nguyên tử không có một mặt biên cứng
Nguyên tử có hạt nhân nhỏ và vùng không gian chứa electron. Theo mô hình lượng tử, electron không nằm trên mặt cầu có bán kính cố định; mật độ xác suất tìm thấy electron giảm dần theo khoảng cách. Vì vậy, không thể dùng thước đo từ hạt nhân đến một “mép nguyên tử” rõ ràng như với viên bi.
Trong thực nghiệm, người ta suy ra kích thước nguyên tử từ khoảng cách giữa các hạt nhân hoặc các đại lượng cấu trúc. Những con số thu được phụ thuộc cách định nghĩa và môi trường hóa học. Đơn vị thường dùng là picomet (pm): 1 pm = 10−12 m.
Bán kính cộng hoá trị, kim loại và van der Waals
| Loại bán kính | Cách xác định gần đúng | Khi nào thường dùng |
|---|---|---|
| Cộng hóa trị | Một nửa khoảng cách giữa hạt nhân của hai nguyên tử giống nhau có liên kết cộng hóa trị đơn | So sánh kích thước nguyên tử trong các phân tử phù hợp |
| Kim loại | Một nửa khoảng cách giữa các nguyên tử kim loại lân cận trong cấu trúc tinh thể xác định | So sánh kim loại ở điều kiện và cấu trúc phù hợp |
| Van der Waals (không liên kết) | Liên quan khoảng cách tiếp xúc giữa các nguyên tử không liên kết hóa học với nhau | Ước lượng khoảng cách tiếp xúc và đóng gói phân tử |
Không nên lấy bán kính cộng hóa trị của nguyên tố A rồi so với bán kính van der Waals của B để kết luận A lớn hơn hay nhỏ hơn B. Ngay cả khi dùng cùng một đơn vị, hai bảng vẫn có thể khác phương pháp và giả thiết.
Xu hướng thay đổi kèm cách đọc cùng một loại dữ liệu
Trong nhóm kim loại kiềm, so Na và K theo cùng một loại bán kính thường cho thấy K lớn hơn Na: K có thêm lớp electron so với Na. Với nhiều nguyên tố nhóm chính trong cùng chu kỳ, bán kính nhìn chung giảm khi đi từ trái sang phải do điện tích hạt nhân hiệu dụng tăng.
Đây là xu hướng có ngoại lệ và giới hạn dữ liệu; sự co dần không phải một cấp số đều. Đặc biệt, một số khí hiếm không có số đo bán kính cộng hóa trị theo cùng cách với các nguyên tố khác. Kích thước nguyên tử cũng giúp giải thích, ở mức định tính, tại sao năng lượng ion hóa thường thấp hơn khi electron ngoài cùng nằm xa hạt nhân và chịu che chắn nhiều hơn.
Phân biệt kích thước Na với Na+ và Cl với Cl−
Khi Na mất một electron tạo Na+, lớp electron ngoài cùng ban đầu không còn, nên ion Na+ nhỏ hơn nguyên tử Na trong những so sánh thông thường. Khi Cl nhận một electron thành Cl−, lực đẩy giữa các electron tăng và đám mây electron nở ra; ion Cl− thường lớn hơn nguyên tử Cl.
Không dùng bán kính ion như một “bán kính nguyên tử” tương đương: bán kính ion còn phụ thuộc số phối trí, điện tích và môi trường mạng tinh thể. Trong bài tập, phải chú ý dữ kiện là bán kính nguyên tử hay bán kính ion, và là kiểu dữ liệu nào.
So sánh các hạt đẳng electron
Hạt đẳng electron có cùng số electron. Xét dãy O2−, F−, Na+, Mg2+:
| Ion | Số proton Z | Số electron |
|---|---|---|
| O2− | 8 | 8 + 2 = 10 |
| F− | 9 | 9 + 1 = 10 |
| Na+ | 11 | 11 − 1 = 10 |
| Mg2+ | 12 | 12 − 2 = 10 |
Vì đều có 10 electron, yếu tố nổi bật khi so sánh là điện tích hạt nhân: ion có Z lớn hơn hút cùng hệ electron mạnh hơn. Thứ tự kích thước thường dùng trong bài học là O2− > F− > Na+ > Mg2+. Có thể kiểm ngược bằng cách đọc số hiệu nguyên tử: Z tăng 8 → 9 → 11 → 12 trong khi số electron giữ nguyên 10.
Quy tắc này hữu ích để giải thích xu hướng, nhưng không thay cho dữ liệu thực nghiệm nếu đề yêu cầu bán kính ion trong một cấu trúc tinh thể cụ thể.



