Số hiệu nguyên tử, ký hiệu Z, là số proton trong hạt nhân của một nguyên tử. Mỗi nguyên tố hóa học có một Z đặc trưng: Z = 8 là oxygen (O), còn Z = 13 là aluminium (Al). Nhờ Z, ta nhận diện được nguyên tố và tính số hạt của nguyên tử hoặc ion khi biết thêm dữ kiện.
Vì sao số proton xác định nguyên tố
Proton mang điện tích dương và nằm trong hạt nhân. Nguyên tố được xác định bằng số proton, không phải bằng số neutron hay số electron. Vì thế, mọi nguyên tử aluminium đều có 13 proton, dù chúng có thể ở những trạng thái ion khác nhau.
Trên bảng tuần hoàn hiện đại, nguyên tố được sắp theo Z tăng dần. Chẳng hạn, nguyên tử oxygen có 8 proton, sodium có 11 proton và calcium có 20 proton; sự khác nhau về số proton khiến chúng thuộc các nguyên tố khác nhau.
| Nguyên tố | Ký hiệu | Z | Proton | Electron khi trung hòa |
|---|---|---|---|---|
| Hydrogen | H | 1 | 1 | 1 |
| Carbon | C | 6 | 6 | 6 |
| Oxygen | O | 8 | 8 | 8 |
| Sodium | Na | 11 | 11 | 11 |
| Calcium | Ca | 20 | 20 | 20 |
Đọc Z trong ký hiệu hạt nhân
Ở ký hiệu hạt nhân AZX, chữ X là ký hiệu nguyên tố, A nằm phía trên bên trái biểu thị số khối, còn Z nằm phía dưới bên trái biểu thị số proton. Z cũng quyết định điện tích của hạt nhân nguyên tử tính theo đơn vị điện tích cơ bản.
Ví dụ 2713Al: Z = 13 nghĩa là có 13 proton; A = 27 nghĩa là tổng số proton và neutron bằng 27. Đừng đọc số 27 thành nguyên tử khối trung bình của tất cả mẫu aluminium: ở ký hiệu này, đó là số khối của một đồng vị cụ thể.
Từ Z tính proton và electron của nguyên tử, ion
Nguyên tử trung hoà
Nguyên tử trung hòa có tổng điện tích bằng 0 nên số electron e = số proton p = Z. Ví dụ, nguyên tử Al trung hòa có p = 13 và e = 13. Đây là quy tắc khi đề bài nói đến nguyên tử trung hòa; không áp dụng nguyên xi cho ion.
Cation và anion
Ion dương (cation) hình thành khi nguyên tử mất electron; ion âm (anion) hình thành khi nhận electron. Sự tạo ion trong phản ứng hóa học thông thường không làm đổi số proton. Chẳng hạn Al3+ vẫn có p = 13 nhưng chỉ còn e = 13 − 3 = 10. Với Cl−, Z = 17 nên p = 17, e = 17 + 1 = 18.
Có thể dùng kiểm ngược: Al3+ có 13 điện tích dương của proton và 10 điện tích âm của electron, nên điện tích tổng là +3 đơn vị điện tích cơ bản, đúng ký hiệu ion.
Dùng A và Z để tìm neutron
Số khối A là tổng số nucleon (proton và neutron), do đó N = A − Z, trong đó N là số neutron. Các số A, Z, N đều là số đếm không có đơn vị.
Ví dụ: Với aluminium-27, A = 27 và Z = 13. Bước 1: xác định p = 13. Bước 2: tính N = 27 − 13 = 14. Bước 3: kiểm lại 13 + 14 = 27. Nếu xét ion 2713Al3+, N vẫn bằng 14 vì việc mất electron không làm hạt nhân thay đổi.
Muốn tìm N từ ký hiệu một đồng vị, phải biết A là số khối nguyên. Không lấy trực tiếp số nguyên tử khối trung bình trên ô bảng tuần hoàn (ví dụ khoảng 35,45 của chlorine) thay cho A.
Phân biệt các trường hợp cùng Z hoặc cùng A
Cùng Z, khác A: chlorine-35 và chlorine-37 đều có Z = 17; số neutron lần lượt là 35 − 17 = 18 và 37 − 17 = 20. Chúng là hai đồng vị của cùng nguyên tố chlorine. Số proton không đổi, số neutron khác nhau.
Cùng A, khác Z: carbon-14 (Z = 6) và nitrogen-14 (Z = 7) đều có A = 14, nhưng lần lượt có 6 và 7 proton. Chúng là hai nguyên tố khác nhau, không phải hai đồng vị của cùng một nguyên tố.
Khi giải bài đếm hạt, hãy xác định rõ đề bài cho nguyên tử hay ion, tách biệt Z với A và chỉ sau đó mới tính p, e, N. Ba bước này giúp tránh phần lớn lỗi đổi nhầm số proton khi hình thành ion.
Tài liệu tham khảo
- OpenStax Chemistry 2e, mục 2.3 — Atomic Structure and Symbolism (định nghĩa Z, A, ion, đồng vị và ký hiệu).



