Ký hiệu hoá học là dạng viết quy ước để biểu diễn một nguyên tố. Chẳng hạn H biểu diễn hydrogen, O biểu diễn oxygen, Na biểu diễn sodium (natri) và Fe biểu diễn iron (sắt). Viết đúng chữ hoa/chữ thường rất quan trọng vì Co là nguyên tố cobalt, còn CO là công thức của chất carbon monoxide. Ký hiệu nguyên tố khác với công thức biểu diễn một chất.
Quy tắc chữ hoa và chữ thường trong ký hiệu
Trong bảng tuần hoàn, mỗi nguyên tố có một ký hiệu riêng. Ký hiệu hiện dùng thường gồm một hoặc hai chữ cái Latin: chữ đầu viết hoa; nếu có chữ thứ hai thì viết thường. Ví dụ: H, C, O, Cl, Na, Fe, Cu và Mg. Các chữ trong ký hiệu phải được giữ đúng kiểu viết khi đưa vào công thức và phương trình hoá học.
Viết CL thay cho Cl, NA thay cho Na hay mg thay cho Mg đều không đúng quy ước. Trong một bài tập, bạn nên xác định ký hiệu nguyên tố trước, sau đó mới đặt chỉ số hoặc điện tích. Đừng tự suy ra một ký hiệu chỉ bằng cách lấy hai chữ đầu của tên tiếng Việt.
Trên ô nguyên tố, ký hiệu đi cùng số hiệu nguyên tử và tên. Ký hiệu dùng để xác định loại nguyên tố; số hiệu nguyên tử mới cho biết số proton của hạt nhân. Hai thông tin có vai trò khác nhau, không thể thay thế cho nhau.
Vì sao Fe và Na không giống tên tiếng Việt
Ký hiệu hoá học có tính quốc tế và nhiều trường hợp bắt nguồn từ tên Latin hoặc tên lịch sử, chứ không ghép từ bản dịch tiếng Việt. Fe gắn với ferrum (sắt), Na với natrium (natri), K với kalium (kali). Vì vậy viết ký hiệu theo tên tiếng Việt “S” cho sắt sẽ sai: S là sulfur (lưu huỳnh).
Tương tự, ký hiệu Cu của đồng gắn với cuprum; Ag của bạc gắn với argentum. Cách học hiệu quả là ghi theo cặp tên nguyên tố – ký hiệu, đặt trong công thức quen thuộc, thay vì ghi nhớ một dãy chữ cái không có ngữ cảnh.
Bảng ký hiệu hay gặp kèm tên nguyên tố
| Tên thường dùng | Ký hiệu | Ví dụ sử dụng |
|---|---|---|
| Hydrogen (hiđro) | H | H2O |
| Oxygen (oxi) | O | O2 |
| Carbon (cacbon) | C | CO2 |
| Nitrogen (nitơ) | N | N2 |
| Sodium (natri) | Na | NaCl |
| Potassium (kali) | K | KCl |
| Calcium (canxi) | Ca | CaCO3 |
| Magnesium (magiê) | Mg | MgO |
| Iron (sắt) | Fe | Fe2O3 |
| Copper (đồng) | Cu | CuSO4 |
| Chlorine (clo) | Cl | HCl |
| Sulfur (lưu huỳnh) | S | H2SO4 |
| Cobalt (coban) | Co | CoCl2 |
Mỗi hàng có một ký hiệu nguyên tố và một công thức ví dụ; cột cuối không có nghĩa nguyên tố chỉ tạo được một hợp chất. Fe có thể có nhiều trạng thái oxi hoá, nên FeO và Fe2O3 là hai chất khác nhau.
Phân biệt Co với CO và O với O2
Co: chữ C hoa và o thường, ký hiệu của nguyên tố cobalt. CO: cả C lẫn O đều hoa, gồm hai ký hiệu nguyên tố C và O; đó là công thức phân tử carbon monoxide. Sự khác nhau một chữ hoa làm thay đổi hoàn toàn ý nghĩa.
O là ký hiệu nguyên tố oxygen, có thể dùng để chỉ một nguyên tử O khi ngữ cảnh nói rõ; O2 biểu diễn một phân tử oxygen gồm hai nguyên tử O liên kết với nhau. Còn 2O là hai nguyên tử O được biểu diễn riêng trong phép đếm, không phải phân tử O2. Đối chiếu thêm: H là ký hiệu nguyên tố hydrogen, H2 là phân tử hydrogen, còn H2O là phân tử nước gồm hai H và một O.
Khi đọc công thức, hãy tách theo chữ hoa bắt đầu một ký hiệu mới, không đọc từng chữ cái một cách tuỳ tiện. Ví dụ CaCl2 gồm Ca và Cl, không phải C, a, C, l.
Đọc chỉ số, hệ số và điện tích quanh ký hiệu
Chỉ số viết nhỏ ở góc phải phía dưới ký hiệu hoặc nhóm: trong H2O, chỉ số 2 thuộc H, còn O không ghi chỉ số tức là một nguyên tử. Với Ca(OH)2, chỉ số 2 ngoài ngoặc nhân cả nhóm OH, tạo hai O và hai H.
Hệ số viết phía trước toàn bộ công thức. Biểu thức 2H2O nghĩa là hai phân tử nước; tổng cộng bốn nguyên tử H và hai nguyên tử O. Hệ số phương trình dùng để cân bằng số hạt tham gia, trong khi chỉ số là thành phần cố định của chất; không được đổi H2O thành H2O2 chỉ để cân bằng phương trình.
Điện tích ion viết ở góc phải phía trên: Ca2+ là ion calcium mang điện tích +2, không phải hai nguyên tử calcium. SO42− là ion sulfate có bốn O và điện tích −2 của toàn nhóm. 2Ca2+ biểu diễn hai ion calcium, tổng điện tích +4. Dùng ký hiệu đúng giúp tránh sai cả công thức lẫn phương trình.



