Nguyên tử khối là cách so sánh khối lượng nguyên tử với một chuẩn chung, dựa trên nguyên tử carbon-12. Trong bài tập phổ thông, người học thường dùng nguyên tử khối làm tròn như H = 1, O = 16, Fe = 56; khi đọc bảng khoa học cần phân biệt nguyên tử khối tương đối (không có đơn vị), khối lượng nguyên tử (có thể tính bằng u) và số khối (số proton cộng neutron).
So sánh khối lượng nguyên tử với chuẩn carbon-12
Khối lượng của một nguyên tử vô cùng nhỏ. Thay vì luôn viết theo kilôgam, các nhà hóa học lấy 1 đơn vị khối lượng nguyên tử thống nhất (u) bằng đúng 1/12 khối lượng của một nguyên tử carbon-12 trung hòa ở trạng thái cơ bản. Đơn vị dalton, ký hiệu Da, có cùng độ lớn với u.
Theo chuẩn này, một nguyên tử carbon-12 có khối lượng đúng 12 u. Nếu một nguyên tử khác có khối lượng khoảng 16 u, khối lượng ấy xấp xỉ 16 lần đơn vị u. Đây là thang so sánh khối lượng, không phải thang đếm proton.
Chẳng hạn, nguyên tử oxygen-16 có 8 proton và 8 neutron nên số khối A = 16; khối lượng thực của nguyên tử đó gần 16 u nhưng không được định nghĩa bằng đúng 16 u. Chỉ carbon-12 được chọn làm chuẩn đúng 12 u.
Phân biệt nguyên tử khối tương đối và khối lượng tính bằng u
Nguyên tử khối tương đối (ký hiệu Ar) là tỉ số giữa khối lượng nguyên tử và 1 u, vì vậy không có đơn vị. Khi nói đến nguyên tố có nhiều đồng vị, Ar thường biểu thị trung bình có trọng số của các đồng vị trong mẫu. Khối lượng nguyên tử của một nguyên tử cụ thể là đại lượng khối lượng, có thể viết bằng u hoặc kg.
| Đại lượng | Cách hiểu | Ví dụ |
|---|---|---|
| Ar tương đối | Tỉ số khối lượng so với 1 u, không có đơn vị. | Ar(12C) = 12; Ar(Fe) chuẩn = 55,845(2). |
| Khối lượng một nguyên tử | Khối lượng có đơn vị u, Da hoặc kg. | Nguyên tử 12C có khối lượng đúng 12 u. |
| Số khối A | Số nguyên bằng số proton Z cộng neutron N của một đồng vị. | 56Fe có số khối 56, không đồng nghĩa Ar(Fe) đúng 56. |
| Khối lượng mol M | Khối lượng trên một mol hạt, đơn vị g/mol. | Trong bài tập phổ thông, M(Fe) thường lấy 56 g/mol. |
Ở độ chính xác của bài tập thông thường, giá trị số của khối lượng mol nguyên tử tính bằng g/mol gần bằng Ar, nhưng hai đại lượng khác bản chất và khác đơn vị. Theo hệ SI hiện hành, quan hệ này là gần đúng với độ sai khác cực nhỏ, không phải phép đồng nhất chính xác tuyệt đối.
Vì sao nhiều giá trị không phải số nguyên
Một nguyên tố có thể gồm nhiều đồng vị với thành phần khác nhau. Các đồng vị có cùng số proton nhưng khác số neutron và khối lượng. Bảng nguyên tử khối của nguyên tố thường phản ánh trung bình có trọng số theo tỉ lệ của các đồng vị trong mẫu, nên nhiều giá trị là số thập phân. Khối lượng của từng đồng vị cũng không nhất thiết bằng đúng số khối của nó.
Ví dụ giả định: Một mẫu chlorine gồm 75% nguyên tử Cl-35 và 25% Cl-37. Nếu bài tập cho phép xấp xỉ khối lượng tương đối của hai đồng vị bằng số khối 35 và 37, ta tính:
Ar gần đúng = 0,75 × 35 + 0,25 × 37 = 26,25 + 9,25 = 35,5.
Kiểm tra: 35,5 nằm giữa 35 và 37, đồng thời gần 35 hơn vì Cl-35 chiếm tỉ lệ lớn hơn. Tỉ lệ 75%/25% là dữ kiện giả định của bài toán, không phải phép công bố thành phần đồng vị tự nhiên chính xác.
Đọc 55.845(2), một khoảng giá trị và một số khối trong ngoặc
Các bảng chuyên môn không phải lúc nào cũng ghi một số nguyên. Theo bảng nguyên tử khối chuẩn của CIAAW, có ba kiểu thông tin cần phân biệt:
| Cách ghi | Ví dụ | Cách hiểu |
|---|---|---|
| Số kèm ngoặc tròn | Fe: 55,845(2) | Giá trị đại diện 55,845 với độ không đảm bảo ±0,002 ở chữ số cuối; (2) không phải số neutron hay số khối. |
| Khoảng hai đầu | Cl: [35,446; 35,457] | Nguyên tử khối chuẩn của chlorine trong các vật liệu bình thường nằm trong khoảng đó do biến thiên thành phần đồng vị. |
| Một số khối trong ngoặc vuông | Tc: [98] trên một số bảng tuần hoàn | 98 là số khối của đồng vị được bảng chọn để tham khảo, không phải nguyên tử khối chuẩn hoặc khoảng giá trị. |
Technetium (Tc) không có nguyên tử khối chuẩn trong bảng CIAAW vì không có thành phần đồng vị đặc trưng cho mẫu vật liệu tự nhiên bình thường. Khi thấy dấu ngoặc vuông, hãy nhìn xem bên trong là hai đầu mút hay một số nguyên và đọc chú giải của chính bảng đó.
Nếu cần đối chiếu nhiều nguyên tố, hãy sử dụng bảng nguyên tử khối thường dùng trong bài tập và phân biệt giá trị làm tròn với dữ liệu chuẩn.
Chọn giá trị làm tròn cho bài tập
Quy tắc ưu tiên: nếu đề bài cung cấp nguyên tử khối thì dùng đúng bộ số liệu đã cho. Nếu đề không cho, hãy dùng bảng được giáo viên hoặc sách quy định; đừng lấy nguyên tố này theo số liệu chính xác và nguyên tố khác theo số làm tròn một cách tùy tiện.
| Nguyên tố | Dữ liệu tham khảo khoa học | Quy ước hay gặp trong bài tập |
|---|---|---|
| Fe | 55,845(2) | 56 |
| Cu | 63,546(3) | 64 |
| Cl | [35,446; 35,457] | 35,5 |
Ví dụ: Với quy ước H = 1 và O = 16, một phân tử H2O có khối lượng tương đối 2 × 1 + 16 = 18; khối lượng mol của nước được lấy gần đúng 18 g/mol. Kiểm lại công thức có hai H và một O. Phép tính này không yêu cầu ghi “18 u” cho nguyên tử khối tương đối của nguyên tố.



