Đồng vị là các nguyên tử của cùng một nguyên tố, có cùng số proton trong hạt nhân nhưng khác số neutron. Vì thế chúng có cùng số hiệu nguyên tử Z, còn số khối A = Z + N khác nhau. Chẳng hạn carbon-12, carbon-13 và carbon-14 đều là carbon; không phải đồng vị nào cũng phóng xạ.
Nhận diện cùng nguyên tố từ số proton
Nguyên tố hóa học được xác định bởi số proton Z. Khi xét hai nguyên tử: nếu Z khác nhau thì chúng là hai nguyên tố khác nhau; nếu Z giống nhau nhưng số neutron N khác nhau thì đó là hai đồng vị của cùng nguyên tố.
Công thức đếm hạt trong hạt nhân: A = Z + N, trong đó A là số khối (số nguyên), Z là số proton và N là số neutron. Nguyên tử trung hòa có số electron bằng Z; ion có thể nhận hoặc mất electron nhưng không vì thế biến thành đồng vị mới.
Ví dụ nhận diện: Hạt X có 17 proton và 18 neutron; hạt Y có 17 proton và 20 neutron. Ta tính AX = 17 + 18 = 35, AY = 17 + 20 = 37. Cùng Z = 17 (chlorine), khác N, nên X và Y là hai đồng vị Cl-35 và Cl-37. Kiểm lại: nếu Z của một hạt là 18 thì hạt đó thuộc argon, dù có cùng A = 37 cũng không phải đồng vị của chlorine.
Đọc ký hiệu C-12, C-13 và C-14
Cách gọi C-12 nghĩa là đồng vị carbon có số khối 12; ký hiệu hạt nhân đầy đủ thường đặt A ở góc trên trái và Z ở góc dưới trái của ký hiệu nguyên tố. Trong cách viết văn bản, có thể dùng carbon-12, 12C hoặc C-12 khi ngữ cảnh rõ.
| Đồng vị carbon | Proton (Z) | Neutron (N = A − Z) | Số khối A |
|---|---|---|---|
| C-12 | 6 | 6 | 12 |
| C-13 | 6 | 7 | 13 |
| C-14 | 6 | 8 | 14 |
Kiểm tra hàng C-14: 6 proton + 8 neutron = 14. Nguyên tử hydrogen-1 là ví dụ đặc biệt: hạt nhân của nó có một proton nhưng không có neutron. Cùng một nguyên tố có thể có nhiều đồng vị, song sự khác nhau về số neutron không làm thay đổi tên nguyên tố.
Đồng vị bền khác đồng vị phóng xạ
Đồng vị bền là đồng vị không quan sát thấy sự phân rã phóng xạ trong điều kiện và thang thời gian đang xét. Đồng vị phóng xạ có hạt nhân không bền và có thể tự phân rã theo một quy luật xác suất. Không thể quyết định một đồng vị có phóng xạ hay không chỉ bằng cách nhìn thấy “nhiều neutron hơn”.
C-12 và C-13 là các đồng vị bền; C-14 là đồng vị phóng xạ. Với hydrogen, protium (H-1) và deuterium (H-2) bền, còn tritium (H-3) phóng xạ. Tính chất hóa học của những đồng vị cùng nguyên tố thường khá giống nhau vì electron quyết định phần lớn hành vi liên kết, nhưng khác biệt khối lượng có thể gây ra hiệu ứng đồng vị trong một số phản ứng và tính chất vật lý.
Vì có các đồng vị bền, nói “đồng vị đều nguy hiểm” là sai. Việc sử dụng chất phóng xạ, dù trong y học hay nghiên cứu, vẫn cần cơ sở chuyên môn và kiểm soát an toàn bức xạ.
Tính nguyên tử khối trung bình có trọng số
Nếu mẫu gồm nhiều đồng vị, nguyên tử khối tương đối trung bình được tính bằng cách nhân khối lượng tương đối mỗi đồng vị với tỉ phần số nguyên tử của đồng vị ấy rồi cộng các kết quả. Với hai đồng vị có tỉ phần f1, f2 (f1 + f2 = 1):
Ar(mẫu) = f1 × Ar,1 + f2 × Ar,2.
Trong bài tập sơ cấp, đề thường cho phép dùng số khối thay gần đúng cho khối lượng tương đối từng đồng vị. Cách tính khi ấy chỉ là xấp xỉ, không nên trình bày như kết quả đo chính xác. Có thể đọc kỹ hơn về nguyên tử khối trung bình và chuẩn carbon-12.
Ví dụ có dữ kiện giả định: Một mẫu chlorine gồm 75% nguyên tử Cl-35 và 25% Cl-37. Cho phép coi khối lượng tương đối hai đồng vị lần lượt bằng 35 và 37. Khi đó Ar ≈ (75 × 35 + 25 × 37)/100 = (2625 + 925)/100 = 35,5 (không có đơn vị).
Kiểm tra: 35,5 nằm giữa 35 và 37; vì Cl-35 chiếm 75%, kết quả phải gần 35 hơn. Số 75%/25% trong ví dụ không phải tỉ lệ tự nhiên chuẩn được đo; số liệu chuẩn của chlorine trong vật liệu tự nhiên thông thường có thể nằm trong khoảng do CIAAW công bố.
Đảo bài để tìm tỉ lệ hai đồng vị
Khi biết nguyên tử khối trung bình và hai đồng vị, có thể lập phương trình để tìm tỉ phần. Nếu đồng vị nhẹ có tỉ phần x thì đồng vị nặng có tỉ phần 1 − x.
Bài mẫu: Nguyên tố giả định X có hai đồng vị X-10 và X-11. Giả sử khối lượng tương đối các đồng vị lần lượt được lấy gần đúng bằng 10 và 11; nguyên tử khối trung bình của mẫu là 10,8. Tính tỉ lệ phần trăm của mỗi đồng vị.
Bước 1: Gọi x là phần số nguyên tử X-10, khi ấy X-11 là 1 − x. Bước 2: 10x + 11(1 − x) = 10,8. Bước 3: 11 − x = 10,8 nên x = 0,2 = 20%; X-11 chiếm 80%.
Kiểm ngược: 20% × 10 + 80% × 11 = 2 + 8,8 = 10,8, đúng dữ kiện. Với một bài cho khối lượng đồng vị chính xác bằng u, phải quy đổi nhất quán trước khi dùng công thức.
Ứng dụng đánh dấu và phân tích mẫu không suy mọi đồng vị nguy hiểm
Định tuổi mẫu hữu cơ: C-14 là đồng vị phóng xạ được dùng trong định tuổi carbon của vật liệu từng thuộc sinh vật. Phương pháp dựa trên sự biến đổi lượng C-14 sau khi sinh vật ngừng trao đổi carbon với môi trường; kết quả cần hiệu chuẩn và xét tình trạng mẫu, không phải chỉ thay số tùy ý vào một công thức.
Đánh dấu đồng vị bền: C-13 và các đồng vị bền khác có thể hỗ trợ truy vết đường chuyển hóa hoặc nguồn gốc chất trong mẫu. Việc sử dụng đồng vị bền là một ví dụ rõ ràng rằng nghiên cứu đồng vị không đồng nghĩa với sử dụng chất phóng xạ.
Phân tích môi trường và địa chất: Tỉ lệ đồng vị của hydrogen, oxygen hoặc carbon có thể góp phần nhận biết nguồn nước hay điều kiện hình thành mẫu, với giả thiết và phương pháp đo phù hợp. Các kỹ thuật dùng đồng vị phóng xạ trong bệnh viện, công nghiệp hoặc phòng thí nghiệm phải tuân theo quy trình chuyên môn và quy định an toàn, không phải thí nghiệm tự làm tại nhà.



