Neutron là hạt không mang điện, nằm trong hạt nhân của hầu hết các nguyên tử cùng với proton. Neutron có khối lượng gần bằng proton và góp phần tạo nên khối lượng hạt nhân. Số neutron không quyết định nguyên tố là gì, nhưng giúp phân biệt các đồng vị và có ảnh hưởng đến độ bền hạt nhân.
Neutron nằm ở đâu và mang điện gì
Trong hạt nhân nguyên tử, proton mang điện tích tương đối +1 còn neutron có điện tích bằng 0. Electron mang điện tích −1 phân bố ở vùng không gian ngoài hạt nhân. Vì vậy, neutron không làm tăng hay giảm điện tích hạt nhân; điện tích ấy phụ thuộc vào số proton Z.
| Hạt | Điện tích tương đối | Khối lượng xấp xỉ |
|---|---|---|
| Proton | +1 | 1 u |
| Neutron | 0 | 1 u |
| Electron | −1 | 0,00055 u |
Những giá trị khối lượng trong bảng đã làm tròn để học dễ hơn: neutron và proton không có khối lượng bằng đúng 1 u. Hai loại hạt này được gọi chung là nucleon. Chúng tạo nên phần lớn khối lượng của nguyên tử.
Tính N=A−Z từ ký hiệu đồng vị
Để xác định số neutron, cần biết số khối A và số hiệu nguyên tử Z. Vì A là tổng số proton và neutron, còn Z là số proton, ta có công thức:
N = A − Z
Các ký hiệu N, A, Z đều là số đếm nguyên, không mang đơn vị. Ví dụ với sodium-23, A = 23, Z = 11, nên N = 23 − 11 = 12. Kiểm ngược: 11 proton + 12 neutron = 23 nucleon.
Ví dụ carbon-14: A = 14, Z = 6. Bước 1: số proton p = 6. Bước 2: số neutron N = 14 − 6 = 8. Bước 3: tổng p + N = 6 + 8 = 14, đúng số khối. Việc nguyên tử carbon-14 trung hòa hay tạo ion không làm đổi N nếu hạt nhân vẫn là carbon-14.
Neutron làm hai nguyên tử cùng nguyên tố khác khối lượng
Carbon-12 và carbon-14 đều có 6 proton nên cùng thuộc nguyên tố carbon. Tuy nhiên, carbon-12 có 12 − 6 = 6 neutron, còn carbon-14 có 14 − 6 = 8 neutron. Hai nguyên tử này thuộc hai đồng vị khác nhau của carbon.
| Đồng vị | Z (proton) | A (số khối) | N (neutron) |
|---|---|---|---|
| Hydrogen-1 | 1 | 1 | 0 |
| Carbon-12 | 6 | 12 | 6 |
| Carbon-14 | 6 | 14 | 8 |
| Sodium-23 | 11 | 23 | 12 |
Đồng vị khác số neutron nên khác số khối và thường khác khối lượng nguyên tử. Dù các đồng vị của một nguyên tố thường có nhiều tính chất hóa học gần giống nhau, chúng vẫn có thể khác về tính chất vật lý và độ bền hạt nhân.
Vai trò trong độ bền hạt nhân không theo quy tắc càng nhiều càng tốt
Neutron liên quan đến tương tác liên kết các nucleon trong hạt nhân, trong khi proton còn đẩy nhau do cùng mang điện tích dương. Một số tỷ lệ neutron/proton tạo nên hạt nhân bền; những tỷ lệ khác làm hạt nhân không bền. Vì vậy không thể suy ra hạt nhân bền chỉ bằng cách nói “càng nhiều neutron càng tốt”.
Ví dụ carbon-12 bền, còn carbon-14 là đồng vị phóng xạ. Cả hai đều là carbon vì có cùng 6 proton. Sự khác nhau về độ bền không có nghĩa carbon-14 là nguyên tố mới; nó chỉ là một nuclide khác có số neutron lớn hơn.
Hydrogen-1 và những lỗi đếm hạt thường gặp
Hydrogen-1 (11H) có Z = 1 và A = 1 nên N = 1 − 1 = 0. Đây là phản ví dụ quan trọng cho nhận định “mọi nguyên tử đều có neutron”. Nguyên tử hydrogen-1 trung hòa có 1 proton và 1 electron, nhưng không có neutron.
Một lỗi khác là lấy nguyên tử khối trung bình trên bảng tuần hoàn để tính N. Chẳng hạn chlorine có nguyên tử khối trung bình khoảng 35,45 u tùy vật liệu, nhưng không tồn tại khái niệm một hạt nhân với số khối A = 35,45; với từng đồng vị cụ thể phải dùng A nguyên như 35 hoặc 37.
Khi giải bài, kiểm tra lần lượt: đề cho đồng vị nào, số khối A là bao nhiêu, Z bằng bao nhiêu, rồi mới tính N. Nếu đề chỉ cho Z và nguyên tử khối trung bình mà không nói đồng vị, không đủ thông tin để xác định duy nhất số neutron của một nguyên tử.
Tài liệu tham khảo
- OpenStax Chemistry 2e, mục 2.3 — điện tích, khối lượng tương đối và đồng vị.
- OpenStax Chemistry 2e, mục 21.1 — nucleon, H-1, đồng vị và độ bền.



