Electron là hạt mang điện tích âm có khối lượng rất nhỏ, tồn tại trong vùng không gian bao quanh hạt nhân nguyên tử. Electron tham gia hình thành liên kết, tạo ion và nhiều phản ứng hóa học. Số electron của nguyên tử trung hòa bằng số proton, nhưng số electron của ion có thể khác.
Điện tích và khối lượng tương đối của electron
Electron có điện tích tương đối −1, tương ứng điện tích khoảng −1,602 × 10−19 C. Khối lượng của một electron xấp xỉ 0,00055 u, nhỏ hơn khối lượng proton khoảng 1.836 lần. Vì vậy, phần lớn khối lượng nguyên tử tập trung ở hạt nhân, dù electron đóng vai trò lớn trong phản ứng hóa học.
Đơn vị u dùng để biểu thị khối lượng nguyên tử, trong khi điện tích tương đối −1 không có đơn vị. Khi tính cân bằng điện tích của một ion, ta dùng số proton dương trừ số electron âm; không lấy số neutron vào phép tính vì neutron không mang điện.
Electron trong nguyên tử trung hoà và ion
Với nguyên tử trung hòa, số electron e = Z, trong đó Z là số hiệu nguyên tử hay số proton. Sodium có Z = 11 nên một nguyên tử Na trung hòa có 11 electron. Khi mất một electron, Na tạo ion Na+ có 10 electron; hạt nhân vẫn có 11 proton.
Ví dụ kiểm ngược: Na+ có 11 proton và 10 electron, điện tích tổng là +1 đơn vị điện tích cơ bản. Với oxide ion O2−, Z = 8 nên có 8 proton, 10 electron, điện tích tổng −2. Nhớ rằng cation mất electron, anion nhận electron; số proton không tự đổi khi ion hóa trong phản ứng hóa học.
Lớp, phân lớp và orbital là những cách mô tả nào
Lớp electron được xác định bằng số lượng tử chính n = 1, 2, 3… Trong mô hình lượng tử, mỗi lớp có các phân lớp như s, p, d, f tùy giá trị n; mỗi phân lớp gồm một hoặc nhiều orbital. Orbital mô tả trạng thái của electron và phân bố xác suất tìm thấy electron trong không gian, không phải đường đi tròn có thể vẽ chính xác.
Ở mức phổ thông, một orbital chứa tối đa hai electron với spin đối nhau. Phân lớp s có 1 orbital (tối đa 2 electron), p có 3 orbital (tối đa 6 electron). Các quy tắc điền electron dựa vào mức năng lượng, nguyên lý Pauli và quy tắc Hund; không phải cứ lớp gần hạt nhân hơn thì mọi orbital của lớp đó luôn được điền xong trước.
Đọc cấu hình electron cơ bản
Cấu hình electron cho biết số electron phân bố vào các phân lớp. Chỉ số viết cao bên phải ký hiệu phân lớp cho biết số electron của phân lớp; ví dụ 2p4 chứa 4 electron trong phân lớp 2p.
Ví dụ oxygen: O có Z = 8 nên nguyên tử trung hòa có 8 electron. Cấu hình cơ bản là 1s2 2s2 2p4. Kiểm ngược tổng electron: 2 + 2 + 4 = 8. Lớp n = 2 chứa 2 + 4 = 6 electron; đối với nguyên tố nhóm chính oxygen, đó là 6 electron lớp ngoài cùng.
Ví dụ sodium: Na có 11 electron, cấu hình cơ bản 1s2 2s2 2p6 3s1. Electron cuối cùng thuộc lớp n = 3. Khi tạo Na+, electron ở 3s bị mất trước, cấu hình ion còn 1s2 2s2 2p6. Cách xác định electron hoá trị của kim loại chuyển tiếp có thể phức tạp hơn, không chỉ đếm lớp ngoài cùng.
Electron tham gia liên kết và dẫn điện
Ở nhiều nguyên tố nhóm chính, electron hoá trị tham gia trực tiếp vào sự hình thành liên kết. Nguyên tử có thể nhường hoặc nhận electron để tạo ion; các ion trái dấu hút nhau trong liên kết ion. Các nguyên tử cũng có thể dùng chung electron để hình thành liên kết cộng hóa trị, ví dụ trong phân tử H2.
Trong kim loại, các electron có thể chuyển động dưới tác dụng điện trường và góp phần tạo dòng điện. Còn khi dung dịch muối dẫn điện, các hạt tải điện chủ yếu là ion chuyển động trong dung dịch, không phải electron tự do đi xuyên qua dung dịch như trong dây kim loại. Sự phân biệt này giúp tránh nhầm cơ chế dẫn điện của hai môi trường.
Mô hình 3D Bohr là minh hoạ, không phải quỹ đạo thật
Mô hình Bohr thường được trình bày dưới dạng hạt nhân ở giữa và các vòng tròn/đường tròn 3D đại diện cho lớp electron. Nó phù hợp để giới thiệu khái niệm mức năng lượng và hỗ trợ học sinh hình dung cấu tạo nguyên tử ở bước đầu.
Tuy nhiên, không thể hiểu rằng electron quay quanh hạt nhân trên quỹ đạo tròn có vị trí và vận tốc xác định giống hành tinh. Mô tả lượng tử sử dụng orbital và phân bố xác suất. Do đó, một hình vẽ Bohr là mô hình giáo dục có giới hạn, không phải ảnh chụp cấu trúc electron ngoài đời.
Tài liệu tham khảo
- OpenStax Chemistry 2e, mục 2.3 — điện tích và khối lượng electron.
- OpenStax Chemistry 2e, mục 6.4 — electron và cấu hình nguyên tử.
- OpenStax Chemistry 2e, mục 6.3 — orbital và giới hạn Bohr.
- OpenStax Chemistry 2e, mục 11.2 — hạt mang điện khi dẫn điện.



